Özgün Metin

Vezin: Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

Çünki evvel Ādem aṣlı oldı âb
Ḥaḳ kelâmından didi bize kitâb
Her ki gelmişdür cihâna bî-s̱ebât
Olısar "yâ leytenî küntü türâb"

Günümüz Türkçesiyle

1. Âdem'in aslının en başta su olduğunu bize Kitap, yani Kur'an, Hakk'ın sözüyle bildirmiştir.

2. Bu kalımsız dünyaya gelmiş olan herkes (sonunda, hesap gününde) "Keşke toprak olsaydım" diyecektir. ("Yâ leytenî küntü türâb", Kur'an'da Nebe suresinin son ayetinde geçen sözdür.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Bu iki beyit, Tażarru‘-nâme'nin sonuna eklenmiş "Çâr-‘Anâṣır" (Dört Unsur) bölümünün ikinci parçasıdır ve neşirde "Āb", yani su başlığını taşır. Mehmet Arslan neşrinde Tażarru‘-nâme'nin 461. beytinden sonra yer alan bu bölüm, Arslan'ın dipnotuna göre F, M ve S nüshalarında bulunmaz; yalnız İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'ndeki Ü nüshasında vardır. Sabiha Gemici de dört kıt‘anın yalnız Ü nüshasında ve Elena Maştakova'nın Moskova neşrinde bulunduğunu kaydeder. Bölümdeki dört parça aynı vezinle, Tażarru‘-nâme'nin de vezni olan remel bahrinin "Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır.

Kafiye düzeni bölümün öteki parçalarında olduğu gibi aa xa biçimindedir. Birinci beyitte "âb" ile "kitâb" kafiyelenir; ikinci beytin birinci mısraı "bî-s̱ebât" ile serbest kalır, ikinci mısraı "türâb" ile kafiyeye döner. Kafiye "-âb" sesleriyle kurulmuştur; redif yoktur. Kime ve hangi vesileyle yazıldığına dair bir kayıt bulunmamaktadır. Arslan, Tażarru‘-nâme'nin büyük bir ihtimalle Mihrî'nin ömrünün son yıllarında yazıldığını düşünür; mesnevinin ardından gelen bu kısa parçaların da aynı dönemin ürünü olması mümkündür, fakat bunu gösteren bir belge yoktur.

Anlam ve Söz Sanatları

Dört unsur anlayışında su, hayatın kaynağı olarak düşünülür. Gülşen Kaya, Mihrî divanında suyun dört unsur içinde en çok kullanılanı olduğunu, sevgilinin dudağının âb-ı hayata ya da Kevser suyuna benzetilmesiyle suyun kutsallığının ve hayat kaynağı oluşunun vurgulandığını belirtir; Tażarru‘-nâme'nin sonundaki dört unsur bölümünden de örnek olarak bu kıt‘anın birinci beytini aktarır. Bu kıt‘ada ise su, insanın yaratılışına dair dinî bir bilginin konusudur.

Birinci beyit, insanın aslının su olduğunu Kitab'ın söylediğini bildirir. Kur'an'da bu düşünceyi taşıyan ayetler vardır: Enbiyâ suresinin otuzuncu ayetinde her canlı şeyin sudan yaratıldığı, Furkân suresinin elli dördüncü ayetinde de insanı sudan yaratanın Allah olduğu söylenir. Şair hangi ayeti kastettiğini belirtmez; "Ḥaḳ kelâmından" ifadesiyle yalnız bilginin kaynağını gösterir. Âb ile kitâb, Ḥaḳ kelâmı ile kitâb arasında tenasüp vardır.

İkinci beyitte Mihrî, bir ayet parçasını doğrudan şiirine alır. "Yâ leytenî küntü türâb", Nebe suresinin son ayetinde, kıyamet gününde yaptıklarının karşılığını gören inkârcının ağzından aktarılan "Keşke toprak olsaydım" pişmanlığıdır. Ayet ya da hadisten bir parçayı şiire yerleştirmeye iktibas denir; Arslan da Tażarru‘-nâme'nin konuya uygun ayetlerle süslendiğini belirtir. Şair bu sözü dünyaya gelen her "bî-s̱ebât" kişiye, yani dünyada kalıcı olmayan herkese yükler. Böylece hayatın kaynağı olan suyla başlayan parça, toprağa dönme arzusuyla biter ve bir önceki kıt‘anın konusu olan toprağa bağlanır. Su ile toprak, insanın yaratıldığı iki unsur olarak bu iki parçada birbirini tamamlar.

Kıt‘ada aşk temasına hiç yer verilmez; dil, Tażarru‘-nâme'nin yakarış ve pişmanlık diliyle aynıdır. Arslan'ın mesnevi için kullandığı ifadeyle, ömrünün sonuna gelmiş bir mümin kadının itiraf ve pişmanlıklarla dolu sesi, bu iki beyitte de duyulur.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Mehmet Arslan (hzl.), Mihrî Hâtun Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları (Kültür Eserleri Dizisi 576), 2018, s. 227, Çâr-‘Anâṣır: Āb (Ü) ve dipnot; giriş, s. 12. ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

  • Sabiha Gemici, Mihrî Hatun Divanı: Karşılaştırmalı Metin, Cümle Yapısı ve Cümle Türleri, doktora tezi, Uludağ Üniversitesi, Balıkesir 1990, s. 346, 410.
  • Gülşen Kaya, Mihrî Hâtun Divânı'nın Tahlili, yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2010, s. 269-271. openaccess.firat.edu.tr

Diğer kaynaklar

  • Kur'ân-ı Kerîm, Enbiyâ 21/30; Furkân 25/54; Nebe 78/40.

Çevrimiçi kaynaklar