Özgün Metin

Vezin: Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

Aṣluñ ey bî-çâre Ādem oldı od
Od olıcaḳ lâ-büd olur anda dûd
Geç cihânuñ varlıġından fâriġ ol
Tâ ki nâruñ nûr ide senüñ Vedûd

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey çaresiz Âdem oğlu, senin aslın ateş oldu; ateş olunca orada mutlaka duman da olur.

2. Dünyanın varlığından, malından mülkünden geç, onunla ilgini kes; ta ki çok seven Allah (Vedûd) senin ateşini nura çevirsin.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

"Nâr", yani ateş başlıklı bu iki beyit, Mihrî Hatun'un Tażarru‘-nâme mesnevisinin sonunda yer alan "Çâr-‘Anâṣır" (Dört Unsur) bölümünün üçüncü parçasıdır. Mehmet Arslan neşrinde bölüm, mesnevinin 461. beytinden sonra toprak, su, ateş ve hava için ayrı başlıklar taşıyan ikişer beyitlik dört parça olarak verilir. Arslan'ın dipnotuna göre bölüm F, M ve S nüshalarında yoktur ve yalnız İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'ndeki Ü nüshasında bulunur; Sabiha Gemici de doktora çalışmasında dört kıt‘anın yalnız Ü nüshasında ve Elena Maştakova'nın neşrettiği metinde yer aldığını kaydeder.

Parça, Tażarru‘-nâme ile aynı vezinde, remel bahrinin "Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Kafiye düzeni aa xa biçimindedir: "od" ve "dûd" birinci beyitte kafiyelenir, ikinci beytin son kelimesi "Vedûd" bu sese katılır, aradaki mısra "ol" ile serbest kalır. Bölümün öteki parçalarında olduğu gibi burada da yazılış tarihine ya da bir muhataba dair bilgi yoktur. Arslan, Tażarru‘-nâme'nin şairin ömrünün son yıllarında yazıldığını düşündüğünden bu küçük parçaların da aynı döneme ait olması mümkündür; ancak bunu kesinleştiren bir kayıt bulunmamaktadır.

Anlam ve Söz Sanatları

Eski tabiat anlayışına göre varlık âlemi dört unsurdan oluşur; bu bölümdeki kıt‘alar da insanın aslını sırayla bu unsurların her birine bağlar. Mihrî bu kıt‘ada insanın aslındaki ateşi ele alır. Gülşen Kaya, divanda ateşin parlaklığı ve yakıcılığıyla anıldığını, en çok da aşk ateşi olarak işlendiğini, âşıkların bu ateşte yanan pervaneler gibi düşünüldüğünü belirtir ve dört unsur bölümünden bu iki beyti de aktarır. Bu parçada ise ateş, insan nefsinin yakıcı tarafının karşılığı olarak okunabilir.

Birinci beyit, sade bir sebep ve sonuç ilişkisi kurar: ateş varsa duman da vardır. Duman burada ateşin kaçınılmaz bir sonucu olarak verilmiştir. İnsan aslındaki ateş yüzünden dumandan, yani bulanıklıktan ve karanlıktan kurtulamaz. Şair bu karanlığın ne olduğunu açıkça söylemez; ikinci beytin öğüdü, onun dünyaya bağlılıkla ilgili olduğunu düşündürür. "Bî-çâre Ādem" hitabı, Tażarru‘-nâme'nin yakarış diline uygun düşen bir acıma ve alçakgönüllülük ifadesidir.

İkinci beyitte öğüt verilir: dünyanın varlığından geçen, ondan elini eteğini çeken kişinin ateşi, Allah'ın lütfuyla nura dönüşür. "Nâr" ile "nûr" arasında ses ve yazı benzerliğine dayanan bir söz oyunu, yani cinas vardır; iki kelime Arap harfleriyle yazıldığında yalnız bir harfle ayrılır. Yakıcı ateşin aydınlatıcı nura çevrilmesi, nefsin arındırılarak manevi bir aydınlığa kavuşması anlamına gelir. Beyitte Allah'ın "Vedûd" adıyla anılması da yerinde bir seçimdir; Vedûd, kullarını çok seven ve sevilen anlamına gelen bir Esmâ-i Hüsnâ'dır. Kaya, Mihrî divanında Allah'ın anıldığı isimler arasında Vedûd'u da sayar. Ateşi nura çevirecek olanın sevgi sıfatıyla anılması, kıt‘anın sertliğini yumuşatır.

Ateş parçası, bölümün öteki kıt‘alarında görülen düzeni sürdürür: önce unsurun insanın yaratılışındaki yeri hatırlatılır, ardından ondan bir dünya ve ahiret dersi çıkarılır. Toprak parçasında dünyanın kirinden uzak durmak, su parçasında hesap gününün pişmanlığı öne çıkarken burada dünyadan el çekmenin karşılığı olarak ilahî bir aydınlanma vaat edilir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Mehmet Arslan (hzl.), Mihrî Hâtun Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları (Kültür Eserleri Dizisi 576), 2018, s. 227, Çâr-‘Anâṣır: Nâr (Ü) ve dipnot; giriş, s. 12. ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

  • Sabiha Gemici, Mihrî Hatun Divanı: Karşılaştırmalı Metin, Cümle Yapısı ve Cümle Türleri, doktora tezi, Uludağ Üniversitesi, Balıkesir 1990, s. 346, 411.
  • Gülşen Kaya, Mihrî Hâtun Divânı'nın Tahlili, yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2010, s. 8, 269, 272-274. openaccess.firat.edu.tr

Çevrimiçi kaynaklar