Özgün Metin

Vezin: Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün

Bugün bir ḥüsn şâhınuñ yüz urdum âsitânına
İrişdi ‘andelîb-i dil cemâli gülsitânına
Ṣafâlar virdi ‘uşşâḳuñ yine rûḥ-ı revânına
Getürmiş ‘anberîn ḫâlin hümâyûn zülfi yanına
Nice şehbâzdur gör kim beg iltür âşiyânına
Yüri bezm-i ḫarâbâta iñen ṭa‘n eyleme zâhid
Sen özüñi ḳayur ḫalḳuñ günâhın aġlama zâhid
Günâhı kimsenüñ senden ṣorılmaz söyleme zâhid
Şarâb-ı la‘l-i dilberden beni men‘ eyleme zâhid
Saña ne her kişi her ne iderse kendü cânına
Yüzüñ envârı şevḳinden olupdur zîneti şem‘uñ
Ki her dem nârı nûr itmek olur mâhiyyeti şem‘uñ
Dili kesilmek olmışdur anuñçün ‘âdeti şem‘uñ
Yüzüñe beñzerem dirmiş ‘acebdür ḥâleti şem‘uñ
Baş ortaya ḳoyup söyler ne kim gelse zebânına
Çü gördi nâr-ı hecrüñde beni yaḳduġuñı ey cân
Özi göyündi dâġ urdı özine lâle-i nu‘mân
Görüp aġyârı yanuñda gülerem ẓâhirâ her an
Yanaram bezm-i şevḳüñde gözüm aġlar göñül ḫandân
Hemân ol şem‘a döndüm kim güler dâ’im ziyânına
Döşenmiş bâġ-ı ḥüsnüñde ruḫuñ üzre gül evrâḳuñ
Demâġın ‘anberîn bûy-ı mu‘aṭṭar ḳıldı âfâḳuñ
Sürer yüzine gözine raḳîbüñ sâ‘id ü sâḳuñ
Alur dildârı yanına söger ardınca ‘uşşâḳuñ
Ögünsün düşmen ögünsün eger ḳalursa yanına
Leṭâfet gülsitânında begüm ḫaddüñ durur ter gül
Olupdur berg-i gül üstinde ḫâlüñ dâne-i fülfül
Ḳaçan bu yüz ḳarasıyla ṣaçuña öykünür sünbül
Gülüñ bu ‘ârıżı rengin görüp aldanma ey bülbül
Ki nice ol senüñ gibi ġarîbüñ girdi ḳanına
Görüp bu ḫûb u zîbâyı i Mihrî ṣaḳın aldanma
Olur bu ḫûbluġuñ lâ-büd zevâli yaḳın aldanma
Görürsüñ günde biñ kerre anuñ aḫlâḳın aldanma
Yüzüñe gülse birḳaç gün Necâtî ṣaḳın aldanma
Ki gerçekler inanmadı bu dünyânuñ yalanına

Günümüz Türkçesiyle

1. Bugün bir güzellik padişahının eşiğine yüz sürdüm. Gönül bülbülü onun yüzünün gül bahçesine erişti. O, âşıkların akıp giden canına yine sefalar verdi. Uğurlu zülfü, amber kokulu benini yanına getirmiş; bak, ne şahin kuşudur ki beyi yuvasına götürüyor. (Saç, avını yuvasına kapan bir şahine benzetilir. "Hümâyûn" hem kutlu hem hüma kuşuna ait demektir. Beyit iki türlü okunabilir: "beg" sözü, saçın yanına aldığı bene verilmiş bir unvan olarak "bey" diye ya da eski yazıda aynı biçimde yazılan "beñ", yani yüzdeki ben olarak anlaşılabilir.)

2. Ey zahit, git, meyhane meclisini bu kadar kınama. Sen kendi derdine yan, halkın günahına ağlama. Kimsenin günahı senden sorulmayacak; söz söyleme. Ey zahit, beni sevgilinin dudağının şarabından men etme. Herkes kendi canına ne yaparsa yapsın, sana ne.

3. Mumun süsü, senin yüzünün ışıklarına duyduğu özlemden doğmuştur; çünkü onun özü, her an ateşi ışığa çevirmektir. Bu yüzden mumun âdeti, dilinin kesilmesi olmuştur. Mum "yüzüne benzerim" demiş; mumun hâli tuhaftır, başını ortaya koyup diline ne gelirse söyler. (Mumun "dili" alevidir, fitili kesilip düzeltilir. Mum, haddini aşıp kendini sevgilinin yüzüne benzettiği için dili kesilmiş gibi düşünülür; alevi başında yandığı için de "başını ortaya koyarak", yani canını hiçe sayarak konuşur.)

4. Ey can, senin ayrılık ateşinde beni yaktığını görünce, gelincik çiçeği içi yanıp kendi bağrına dağ bastı. Yanında rakipleri gördükçe her an dışımdan gülerim; senin sohbetine duyduğum özlemle yanarım, gözüm ağlar, gönlüm güler. Her zaman kendi ziyanına gülen o muma döndüm. (Gelinciğin ortasındaki kara leke, âşığın göğsüne bastığı yanık izine, "dağ"a benzetilir. Mum eridikçe ışık saçtığı için kendi yok oluşuna "gülüyor" gibi görünür.)

5. Güzellik bağında yanağının üstüne gül yaprakları serilmiş; o amber kokusu ufukların burnunu, dünyanın her yanını mis gibi kokuttu. Rakibin senin kolunu, bacağını yüzüne gözüne sürer; sevgiliyi yanına alır, âşıklara arkalarından söver. Düşman övünsün, övünsün, eğer senin yanında kalabilirse (kalabildiği sürece).

6. Beyim, incelik gül bahçesinde yanağın taze bir güldür; gül yaprağının üstündeki benin bir karabiber tanesi olmuştur. Sünbül, şu kara yüzüyle saçına özenip benzemeye çalıştığında, ey bülbül, bu gülün yanağının rengini görüp aldanma; çünkü senin gibi nice garibin kanına girmiştir. ("Yüz karası" hem sünbülün koyu rengini hem de utanç verici bir davranışı anlatır. Sünbül çiçeği kıvrımlı ve koyu oluşu yüzünden saça benzetilir.)

7. Ey Mihrî, bu güzeli, bu süslüyü görüp sakın aldanma. Bu güzelliğin elbette yakında sonu gelir, aldanma. Onun huyunu günde bin kez görürsün, aldanma. Ey Necâtî, birkaç gün yüzüne gülse de sakın aldanma; çünkü doğru insanlar bu dünyanın yalanına hiç inanmadılar.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Divandaki tek tahmis, beşer mısralık yedi bentten oluşur ve hezec bahrinin "Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün" kalıbıyla yazılmıştır. Tahmis, bir gazelin her beytinin önüne aynı vezinde ve anlam bütünlüğü içinde üç mısra eklenerek kurulan bentli şiirdir. Bu şiirde her bendin ilk üç mısraı Mihrî'nin, son iki mısraı ise Necâtî'nin bir gazelinden alınmış beyittir. İlk bentte beş mısranın hepsi "-ânına" sesiyle kafiyelenir; sonraki bentlerde Mihrî'nin üç mısraı, Necâtî beytinin ilk mısraıyla aynı kafiyeye uyar ("zâhid", "şem‘uñ", "ḫandân", "‘uşşâḳuñ", "sünbül", "aldanma"), son mısra ise gazelin ortak kafiyesine döner (cânına, zebânına, ziyânına, yanına, ḳanına, yalanına). Şiir yalnız Ü nüshasında (61a) bulunur. Arslan'ın neşir girişinde tahmis "5 bend, 17 beyit" olarak sayılmışsa da neşirdeki metin yedi bent, otuz beş mısradır.

Anlam ve Söz Sanatları

Tahmisin ilk iki bendi gazelin ana çizgisini kurar: Güzellik padişahının eşiğine yüz süren âşık ve onu kınayan zahit. İkinci bent divan şiirinin bilinen zahit eleştirisidir; Gülşen Kaya, bu bendi zahidin her işin dış kabuğunda takılıp kaldığını, gönül kapılarını açamadığını anlatan örnekler arasında verir. Mihrî'nin eklediği mısralarda "günâh" kelimesi üç kez farklı yönlerden işlenir: Zahit halkın günahına ağlamamalı, kimsenin günahı ondan sorulmayacaktır; son mısra da bu düşünceyi "her kişi her ne iderse kendü cânına" diye bağlar.

Üçüncü ve dördüncü bentler mum mazmunu üzerine kuruludur. Mum, ateşi ışığa çeviren yapısıyla sevgilinin yüzüne özenir; kendini o yüze benzetme cüretinin cezası olarak "dili", yani fitili kesilir. "Zebân" (dil), "baş ortaya ḳoymaḳ" ve "dili kesilmek" sözleri mumun fiziksel hâlini insan davranışına dönüştürür; bu bir teşhis örneğidir. Dördüncü bentte âşık kendini de o muma benzetir: Rakipleri sevgilinin yanında gördükçe dışından güler, içinden yanar. "Gözüm aġlar göñül ḫandân" mısraındaki ağlamak ve gülmek karşıtlığı tezat sanatıdır; bu bendin gelincik (lâle-i nu‘mân) imgesi ise içi yanan âşığın göğsündeki "dağ" ile çiçeğin ortasındaki kara leke arasında benzetme kurar.

Altıncı bentte gül, karabiber, sünbül ve bülbül bir bahçe tablosu oluşturur. Kaya, karabiber anlamındaki "fülfül" kelimesinin divanda yalnız bu tahmiste, sevgilinin benine benzetilerek küçüklüğü ve rengiyle anıldığını belirtir. Son bentte tema dünyanın geçiciliğine açılır: Mihrî kendi mahlasıyla başlayan üç mısrada "aldanma" uyarısını üç kez tekrarlar, ardından Necâtî'nin mahlaslı beyti gelir. Böylece iki şairin adı aynı bentte, aynı öğüdün iki ucunda buluşur. Mihrî'nin "zevâl" (sona eriş) ve "aḫlâḳ" (huy) sözleriyle güzelliğin geçiciliğini vurgulaması, Necâtî'nin "dünyanın yalanı" sözüne hazırlık yapar.

Tarihî Bağlam

Tahmis edilen gazel, Necâtî Bey divanının Ali Nihat Tarlan neşrinde 522. gazeldir; "-ına" redifli, yedi beyitlik bu gazelin matlaı Tarlan'daki metinde "Getürmiş hâl-i müşgînin hümâyûn zülfi yanına / Ne hoş şeh-bâzdur gör kim beg ilter âşiyânına" biçimindedir. İlyas Kayaokay'ın Necâtî gazellerine yazılan tahmisleri inceleyen çalışmasına göre bu gazel, Necâtî'nin en çok tahmis edilen gazellerinden biridir ve ona Remzî, Fehmî, Nefîsî ve Mihrî Hatun tahmis yazmıştır. Kayaokay, Mihrî'nin gazelin bütün beyitlerini birinci, ikinci, üçüncü, beşinci, altıncı, dördüncü ve yedinci beyit sırasıyla tahmis ettiğini, Fehmî ile Nefîsî'nin de aynı sırayı koruduğunu tespit eder. Mihrî'nin metninde ilk bendin son mısralarında "hâl-i müşgîn" yerine "‘anberîn ḫâl", "Ne hoş" yerine "Nice", dördüncü bentte de "eridim nâr-ı şevkinden" yerine "Yanaram bezm-i şevḳüñde" okunur; Kayaokay bu kelime farklarının Nefîsî'nin tahmisinde de aynen görüldüğünü söyler. Mihrî'nin tahmisi, Fehmî'ninkiyle birlikte Millî Kütüphane'deki 06 Hk 436 numaralı bir şiir mecmuasında da kayıtlıdır.

Kayaokay, Mihrî'nin üç şairden de önce yaşadığını göz önüne alarak Remzî, Fehmî ve Nefîsî'nin tahmislerinin Mihrî'nin tahmisine nazire olarak yazıldığı kanaatindedir ve Necâtî'nin bir gazeline ilk tahmis yazan şairin Mihrî Hatun olduğunu düşünür. Bu tespit doğruysa, Necâtî'nin şiirine çağdaşı bir kadın şairin yazdığı bu tahmis, sonraki kuşak şairler için de bir örnek olmuştur. Mihrî'nin Necâtî ile bağı divanın başka yerlerinden de bilinir. Gülşen Kaya'ya göre Mihrî, Necâtî'yi divanında üç yerde anar: 46. gazelde, 160. gazelde ve bu tahmiste. 160. gazelin makta beytinde "Mihrî Necâtî şi‘rine dirsin naẓîre lîk / Sen bir gedâ vü müflis o bir pâdişâh ile" diyerek kendi şiirini Necâtî'ninkinin yanında alçakgönüllülükle küçültür. Tezkireler, Necâtî'nin "Ey benüm şi‘rüme naẓîre diyen" kıtasını Mihrî için yazdığını anlatır; Enes İlhan ise bir Necâtî divanı nüshasında bu kıtanın "der-hakk-ı Revânî" başlığıyla kaydedildiğini bularak bu rivayeti sorgular. Tahmisin yedinci bendinde iki mahlasın yan yana gelmesi, bu tartışmalı ilişkinin divandaki en somut izlerinden biridir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Mehmet Arslan (hzl.), Mihrî Hâtun Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları (Kültür Eserleri Dizisi 576), 2018, s. 175-176, Tahmîs (Ü 61a); giriş s. 11. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/58679,mihri-hatun-divanipdf.pdf
  • Ali Nihat Tarlan (hzl.), Necatî Beg Divanı, Ankara: Akçağ, 1992, s. 382-383, G.522 (Kayaokay'ın bildirdiği künyeyle; görülemedi).

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar