Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Ey nihāl-i ḳāmetet-rā serv-i bālā çākerest
Çeşme-i nūş-ı lebet-rā teşne āb-ı kevs̱erest
Merhem-i rīş-i dil ü īn sīne-i mecrūḥ-ı men
Ez-ḫayāl-i çeşm-i Türk-i ser-ḫoşet yek ḫancerest
Yār-ı mā hergiz ne-ḫᵛāhed ḫāne-i dil-rā ḫarāb
Z’ānki dāned k’ez hezārān Ka‘be yek dil bihterest
Der-miyān-ı meh-veşān ey dil murād-ı men yekīst
Çeşm ne’kşāyem be-ġayreş ger Ḫalīl-i Āẕerest
Rū me-gerdān ez-Münīr-i derdmend üftādeest
Rū nihāde āstānet-rā ki ḥacc-ı ekberest

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey boyunun fidanına yüksek servinin kul olduğu, dudağının tatlı pınarına Kevser suyunun susadığı sevgili. ("Kevser" sözlük anlamıyla cennetteki havuzun ya da ırmağın adıdır.)

2. Gönlümün yarasının ve bu yaralı sinemin merhemi, senin sarhoş Türk gözünün hayalinden gelen bir hançerdir. (Ersoy hançeri parantez içinde "bir bakış" diye açar. Divan şiirinde güzelin gözü güzelliği ve zalimliğiyle anılan Türk'e benzetilir.)

3. Sevgilimiz gönül evinin yıkılmasını asla istemez; çünkü bir gönlün binlerce Kâbe'den daha iyi olduğunu bilir. (Ersoy beyti "Sevgilimiz eğer binlerce Kâbe bina etmekten bir gönlü yapmanın daha iyi olduğunu bilseydi asla gönül hanemizin harap olmasını istemezdi" diye şart cümlesiyle anlar; Farsça metin "z'ānki dāned", yani "çünkü bilir" der.)

4. Ey gönül, ay yüzlüler arasında benim muradım bir tanedir; Âzer'in oğlu Halil İbrahim bile olsa ondan başkasına göz açıp bakmam. ("Ḫalīl-i Āẕer" Hz. İbrahim'dir; Kur'an'da babasının adı Âzer olarak geçer ve İslami gelenekte Âzer put yapan biri olarak anılır.)

5. Dertli, düşkün Münîr'den yüzünü çevirme; o, eşiğine yüz sürmüştür ve senin eşiğin büyük hacdır. ("Ḥacc-ı ekber" sözlük anlamıyla büyük hac demektir. Ersoy "bin hacc-ı ekber değerinde olan eşiğine yüz koymuş bir düşkün" diye anlar.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin yirmi altıncısıdır (fg 26). Vezin "fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün" kalıbıdır. Redif "est" ekidir; Ersoy'un redif listesinde bu gazel "est" redifli gazeller arasında gösterilir. Kafiye "-er" sesidir: çāker, kevs̱er, ḫancer, bihter, Āẕer, ekber. Kafiye kelimelerinden ikisi, Kevser ve Âzer, özel addır ve bulundukları beyitlerin telmihlerini taşır; "ekber" kelimesi de mahlas beytinde hac ile birleşerek gazelin kutsal mekân hayalini tamamlar. Şiir Vatikan (VT 67b) ve Viyana (VY 51b) nüshalarında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla bir hitapla açılır ve sevgiliyi iki mübalağayla över. Yüksek servi onun boyunun fidanına kuldur; cennetteki Kevser suyu bile onun dudağındaki pınara susamıştır. Servi ile fidan, pınar ile su ve susuzluk kelimeleri iki ayrı tenasüp kurar. Kevser'in susaması, susuzluğu gideren suyun kendisinin susuz kalması gibi şaşırtıcı bir tersine çevirmedir. İkinci beyitte de bir tezat vardır: yaralı sinenin merhemi yine bir hançerdir. Sarhoş Türk'e benzetilen göz yaralar, ama yaranın ilacı da ondan gelecek yeni bir bakıştır.

Üçüncü beyit gazelin düşünce bakımından en ağır beytidir. Gönlün binlerce Kâbe'den daha değerli olduğu düşüncesi, Ka‘be ile gönül evini karşı karşıya koyar. "Ḫāne-i dil" (gönül evi) ile Ka‘be'nin "Beytullah", yani Allah'ın evi oluşu arasında bir tenasüp kurulur. Ersoy beyti şart cümlesiyle anlamıştır; Farsça metin ise sevgilinin bunu zaten bildiğini, bu yüzden gönlü yıkmak istemediğini söyler.

Dördüncü beyit bağlılığın kesinliğini bir telmihle anlatır. Ay yüzlüler arasında âşığın muradı tektir; Halil İbrahim bile olsa başkasına bakmaz. Burada İbrahim'in, Âzer'in oğlu olarak anılması dikkat çekicidir. Put yapan Âzer'in oğlu İbrahim putları kırmış, tek Allah'a yönelmiştir; âşık da güzeller arasında tek bir sevgiliye bağlıdır. Mahlas beytinde ise eşiğe yüz sürmek hacca benzetilir. Kâbe, Halil ve hac kelimeleri gazelin son üç beytinde bir tenasüp alanı oluşturur; üçüncü beyitteki Kâbe ile mahlas beytindeki hac, gazelin ikinci yarısını kutsal mekân hayaliyle birbirine bağlar.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar