Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün

Gerd-i rāh-ı to be-şāhān-ı cihān tāc-ı serīst
Çeşm-i giryān-ı dür-efşān-ı merā nūr u ferīst
Ez-to bā-kūşe-i çeşm ey ṣanem-i ‘işve-nümā
Der-heme ‘ömr murād-ı dil-i men yek naẓarīst
Ger merā ṭa‘ne koned zāhid-i ḫod-bīn çi ‘aceb
Ki zi-esrār-ı mey-i pīr-i muġān bī-ḫaberīst
Gerçi şod ḳıṣṣa-i mā der-ser-i ān zülf dırāz
Dil be-fikr-i dehenet şod süḫanem muḫtaṣarīst
Şod muḳārin be-Münīr ān meh ü bīdārī-i baḫt
Meger ez-nāle-i şeb-gīr ü zi-āh-ı seḥerīst

Günümüz Türkçesiyle

1. Senin yolunun tozu cihan padişahlarının başına taçtır; inci saçan ağlayan gözüme de nur ve parlaklıktır. ("Dür-efşān", inci saçan, burada gözyaşı döken göz için kullanılır.)

2. Ey işve gösteren put gibi güzel, bütün ömür boyunca gönlümün muradı senden göz ucuyla bir tek bakıştır. ("Ṣanem" sözlük anlamıyla put demektir; divan şiirinde tapılacak kadar güzel sevgili için kullanılır.)

3. Kendini beğenmiş zahit beni kınarsa buna ne şaşmalı; çünkü o, pîr-i mugânın şarabının sırlarından habersizdir. ("Pīr-i muġān" sözlük anlamıyla Mecûsîlerin piri demektir; divan şiirinde meyhanenin sahibi ve rindlerin yol göstericisi olarak anılır.)

4. Gerçi bizim hikâyemiz o zülfün ucunda uzadı; ama gönül senin ağzını düşünmeye başlayınca sözüm kısa oldu. (Uzun zülf ile hikâyenin uzaması, küçük ağız ile sözün kısalması karşılaştırılır; Ersoy "sözlerim özet oldu" der.)

5. Münîr'e o ay ile bahtın uyanıklığı yoldaş oldu; meğer bu, gece boyu süren iniltilerden ve seher vaktinin ahlarındanmış. ("Muḳārin" sözlük anlamıyla yakın, bitişik demektir; yıldız biliminde iki gök cisminin aynı burçta buluşmasını da anlatır. Ersoy beyti gece inlemeleri ve seher ahları yüzünden ay ile bahtın uyanıklığının Münîr'e dost olması diye anlar.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin yirmi dördüncüsüdür (fg 24). Vezin "fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilün" kalıbıdır. Redif "īst" ekidir; Ersoy'un redif listesinde bu gazel "īst" redifli olarak tek başına gösterilir. Kafiye "-er" sesidir: ser, fer, naẓar, ḫaber, muḫtaṣar, seḥer. "-īst" eki Farsçada "bir … dır" anlamını verir; her beyit böylece "bir taçtır", "bir bakıştır", "habersizdir" gibi kısa bir hükümle biter. Şiir Vatikan (VT 67a) ve Viyana (VY 51a) nüshalarında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla beyti sevgilinin yüceliğini bir mübalağayla kurar. Onun yolunun tozu padişahların başında taç olur; aynı toz, ağlayan âşığın gözüne de nur verir. Divan şiirinde yolun tozunun göze sürme olması bilinen bir hayaldir; Münîrî burada tozu hem taç hem ışık yaparak padişahla âşığı aynı tozun önünde birleştirir. "Tāc" ve "ser", "nūr" ve "çeşm" kelimeleri iki ayrı tenasüp kurar.

İkinci beyitte âşığın bütün ömür boyunca dilediği yalnız göz ucuyla bir bakıştır; isteğin küçüklüğü âşığın tevazuunu, "bütün ömür" sözü de bekleyişin uzunluğunu gösterir. Üçüncü beyit rindane bir karşılaştırmadır. Zahit âşığı kınar, ama kınaması bilgisizliğinden gelir: meyhane pirinin şarabındaki sırrı bilmez. "Ḫod-bīn", yani kendini gören, kendini beğenen zahit ile sırrı bilen rind arasındaki tezat beytin asıl dayanağıdır. Ersoy, gazellerinde Hâfız'a öykündüğünü söylediği şairi rind ve âşık olarak değerlendirir; bu beyit o rindane tavrın açık bir örneğidir.

Dördüncü beyit gazelin en nükteli beytidir. Hikâye zülfün ucunda uzar, çünkü zülf uzundur; söz ise ağzı düşününce kısalır, çünkü sevgilinin ağzı divan şiirinde neredeyse yok denecek kadar küçüktür. "Dırāz" (uzun) ile "muḫtaṣar" (kısa) arasındaki tezat, zülf ile ağız arasındaki tezatla iç içe geçer. Mahlas beytinde ay ile uyanık baht şaire yoldaş olur. "Muḳārin" kelimesinin yıldız bilimindeki anlamı ay ile birlikte düşünülünce beyte bir gök hayali katar: gece boyu uyumayan âşığın iniltileri ve seher ahları, ayı ve uyanık bahtı ona yaklaştırmıştır. Gece ile seher, uyanıklık ile ah ve inilti beytin içinde birbirine bağlanır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar