Özgün Metin

Vezin: mefā‘īlün mefā‘īlün fe‘ūlün

Dilā ger mī-şeved cām u ḫarābāt
Çi kār āyed merā keşf ü kerāmāt
Be-devr-i gül me-şev bī-sāġar u mey
Be-baḫşā ṣūfiyān-rā zühd ü ṭāmmāt
Zi-şevḳ-ı ān dü la‘l-i āteşīnet
Merā mī-sūzed āḫir īn ḥarārāt
Mükedder-ḥālem ez-zülfeyn-i çīnet
Velī dārem ṣafāhā īn çi ḥālāt
Miyānet mū dehānet hem ser-i mū
Kocā bāşed merā z’īn bih ḫayālāt
Kitāb-ı ḥüsneş er ḫᵛānī ser-ā-ser
Münīr ez-to ‘aceb ne īn kemālāt

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey gönül, kadeh ve meyhane bulunuyorsa keşif ve kerametin bana ne faydası olur. ("Keşf ü kerāmāt" sözlük anlamıyla gizli şeylerin açılması ve velilere atfedilen olağanüstü hâllerdir.)

2. Gül mevsiminde kadehsiz ve şarapsız kalma; zühdü ve kuru iddiaları sofulara bağışla. ("Ṭāmmāt" sözlük anlamıyla büyük laflar, gösterişli sözler demektir; Ersoy "kerametle ilgili sözler" diye karşılar.)

3. O ateş gibi iki la‘l dudağının arzusundan bu hararet sonunda beni yakıyor.

4. Çin kıvrımlı iki zülfün yüzünden hâlim bulanık; ama yine de içimde nice safalar var, bu ne hâldir. ("Mükedder" sözlük anlamıyla bulanık, kederli; "ṣafā" duruluk ve gönül hoşluğu demektir. Ersoy "halim hem karışık hem de saftır" diye anlar.)

5. Belin kıl, ağzın da kıl ucu kadar; benim için bundan daha güzel hayal nerede olur. (Divan şiirinde sevgilinin beli kıl kadar ince, ağzı ise neredeyse görünmeyecek kadar küçük tasvir edilir.)

6. Ey Münîr, sevgilinin güzellik kitabını baştan sona okursan, bu kemaller senden şaşılacak şey değildir. (Beyit iki türlü okunabilir. Ersoy "Eğer sevgilinin güzellik kitabını baştanbaşa okursan bunda şaşılacak bir şey yoktur, asıl kâmillik budur" diye anlar; ikinci mısra, güzellik kitabını okuyan şairin bu kemalleri göstermesinin şaşılacak bir şey olmadığı biçiminde de okunabilir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış altı beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin yirmi sekizincisidir (fg 28). Vezin "mefâ‘îlün mefâ‘îlün fe‘ûlün" kalıbıdır; bu kısa vezin gazele hızlı ve hafif bir söyleyiş verir. Gazel redifsizdir. Ersoy'un redif listesinde 28 numarası "ūst" redifinin yanında geçer; ancak bu redif neşirde bir sonraki gazelde (fg 29) bulunur. Kafiye "-āt" sesidir ve kafiye kelimelerinin hepsi Arapça çoğul ya da "-āt" ile biten isimlerdir: ḫarābāt, kerāmāt, ṭāmmāt, ḥarārāt, ḥālāt, ḫayālāt, kemālāt. Şiir Vatikan (VT 68a) ve Viyana (VY 52a) nüshalarında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin ilk iki beyti rind ile sofu arasındaki bilinen karşıtlığı kurar. Meyhane ve kadeh varken keşfin ve kerametin âşığa faydası yoktur; gül mevsiminde şarapsız kalınmaz, zühd ve büyük sözler sofulara bırakılır. Matladaki "ḫarābāt" ile "kerāmāt", ikinci beyitteki "zühd" ile "ṭāmmāt" kelimeleri iki dünyayı karşı karşıya koyar. Sofunun övündüğü keramet, rindin gözünde bir kadeh kadar değer taşımaz. Ersoy Münîrî'yi rind ve âşık olarak değerlendirir; bu iki beyit o tavrın açık bir ifadesidir.

Üçüncü beyitten sonra gazel sevgilinin güzelliğine döner. Dudaklar ateş parçasıdır ve âşığı yakar; la‘l taşının kırmızılığı ile ateşin rengi arasında bir tenasüp vardır. Dördüncü beyit bir tezata dayanır. Kıvrım kıvrım zülf âşığın hâlini bulandırır, yine de âşık safa içindedir. "Mükedder" ile "ṣafā" kelimeleri, sözlük anlamlarıyla bulanıklık ile duruluk olarak da karşı karşıya gelir; bu yüzden tezat hem duygu hem su hayali üzerinden kurulur. Âşık kendi hâline şaşırır: "bu ne hâldir".

Beşinci beyitte sevgilinin beli kıl, ağzı kıl ucudur. İki hayalin de "mū" (kıl) kelimesiyle kurulması beyte bir tekrar ahengi verir; âşık bu neredeyse görünmez güzellikleri en güzel hayal sayar. Mahlas beytinde sevgilinin güzelliği bir kitaba benzetilir. Güzellik kitabını baştan sona okumak, sevgilinin bütün güzelliklerini birer birer seyretmektir. Kitap, okumak ve kemal kelimeleri, şairin bilgi ve söz ustalığını sevgilinin güzelliğine bağlar. Gazel böylece sofunun keramet iddiasıyla başlayıp güzellik kitabını okuyan şairin kemaliyle kapanır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar