Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün

Mesken-i genc-i ḫayālet dil-i vīrān-ı menest
Menzil-i miḥnet-i dil-sūz-ı ġamet cān-ı menest
Zaḫm-ı peykān ki ez-ān ġamze resed ber-dil-i men
Der-gülistān-ı dilem ġonca-i ḫandān-ı menest
Ān ki ber-kūşe-nişīnān-ı felek girye fikend
Der-şeb-i fürḳat-i to nāle vü efġān-ı menest
Men zi-cān bihter ez-ān mī-şomerem derd-i ġameş
Rāḥat-ı cān-ı dil ü māye-i dermān-ı menest
Der-reh-i sūziş-i şevḳ-ı to çonān yāft Münīr
Dūd-ı dil rūşenī-i külbe-i aḫzān-ı menest

Günümüz Türkçesiyle

1. Senin hayal hazinenin meskeni benim yıkık gönlümdür; gönül yakan gamının mihnetinin konağı benim canımdır. (Divan şiirinde hazinenin yıkık yerlerde saklı olduğu düşünülür; yıkık gönül bu yüzden sevgilinin hayaline hazine yeri olur.)

2. O yan bakıştan gönlüme ulaşan ok temreninin yarası, gönlümün gül bahçesinde benim gülen goncamdır. ("Peykān" okun ucundaki demir temrendir. Açılmış yara, ağzı açılmış goncaya benzetilir.)

3. Göğün köşesine çekilmiş olanları ağlatan şey, senin ayrılık gecende benim inleyişim ve feryadımdır. (Ersoy "felekte itikâf edenler" sözünü parantez içinde melekler diye açar.)

4. Ben onun gamının derdini candan daha iyi sayarım; o dert canımın ve gönlümün rahatı, dermanımın sermayesidir.

5. Senin özleminin yanışı yolunda Münîr'in hâli öyle oldu ki, gönlünün dumanı benim hüzünler kulübemin aydınlığıdır. ("Külbe-i aḫzān" sözlük anlamıyla hüzünler kulübesi demektir. Ersoy beyti Münîr'in gönlünün dumanının, Hz. Yakub'un evi gibi hüzünle dolan evinin aydınlığı olması diye anlar; Hz. Yakub'un oğlu Yusuf'un ayrılığında ağlayarak geçirdiği ev "beytü'l-ahzân", yani hüzünler evi diye anılır.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin yirmi yedincisidir (fg 27). Vezin "fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilün" kalıbıdır. Ersoy redif listesinde bu gazeli "est" redifliler arasında gösterir; her beyitte tekrarlanan kısım aslında "-ı menest", yani "benimdir" sözüdür. Kafiye "-ān" sesidir: vīrān, cān, ḫandān, efġān, dermān, aḫzān. "Menest" redifi her beyti âşığın kendine ait bir şeyle bitirir: yıkık gönlü, canı, goncası, feryadı, dermanı, kulübesi. Şiir Vatikan (VT 68a) ve Viyana (VY 51b) nüshalarında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin konusu aşk acısının âşığın içinde bir yurt tutmasıdır. Matlada yıkık gönül sevgilinin hayal hazinesinin meskeni, can da gamın konağıdır. Yıkık yer ile hazine arasındaki ilişki divan şiirinin bilinen bir düşüncesidir; bu düşünce sayesinde gönlün yıkıklığı bir eksiklik olmaktan çıkar, hazineye yer olmanın şartı hâline gelir. "Mesken" ve "menzil" kelimeleri iki mısraı birbirine bağlayan bir tenasüp kurar.

İkinci beyitte yara ile gonca arasında bir teşbih vardır. Sevgilinin yan bakışından gelen ok gönülde bir yara açar; bu yara gönül bahçesinde gülen bir goncadır. Yara kanlıdır, gonca kırmızıdır; yara açıktır, gonca da gülerken ağzını açar. Acının güzelliğe dönüşmesi gazelin bütününe yayılan bir tutumdur. Üçüncü beyitte âşığın ayrılık gecesindeki feryadı göğün köşesine çekilmiş melekleri bile ağlatır; bu bir mübalağadır. Dördüncü beyit aynı tutumu açıkça söyler: dert candan iyidir, çünkü âşığın rahatı ve dermanı odur. Dert ile derman arasındaki tezat divan şiirinde sık işlenir; Münîrî burada derdi dermanın sermayesi sayar.

Mahlas beyti bir telmihle kapanır. Hüzünler kulübesi, Hz. Yakub'un Yusuf'un ayrılığında ağladığı evi hatırlatır. Bu kulübeyi aydınlatan şey ise bir lamba değil, âşığın yanan gönlünden çıkan dumandır. Dumanın aydınlık vermesi bir tezattır ve şaşırtıcıdır; ancak yanan bir gönülden çıktığı için ateşin işaretidir. Gazelin ilk beytindeki yıkık gönül ile son beytindeki hüzünler kulübesi arasında da bir bağ kurulur: âşığın bütün mülkü yıkık ve karanlık yerlerdir, ama bu yerler aşkın hazinesiyle ve ateşiyle dolar.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar