Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün

Di be-āvāz-ı bülend īn dil-i bī-çāre be-goft
Cān-ı men bād fedāyeş ki merā bord u nühoft
Be’nger üstādī-i īn nāvek-i müjgān ki merāst
Der-şeb-i tār zi-behr-i leb-i la‘let dür soft
Şermsārīm ü ḫacil ez-seg-i kūy-ı to ki vey
Yek şeb ez-nāle vü zārī-i men-i ḫaste ne-ḫoft
Lāyıḳ-ı dīden-i rūyet ne-buved dīde henūz
Sālhā şod ki be-müjgān reh-i kūy-ı to be-roft
Der-miyān-ı dil ü cān-ı men-i bī-çāre Münīr
Şükr-i Īzed ki ne-şod cüz süḫaneş goft u şinoft

Günümüz Türkçesiyle

1. Dün bu çaresiz gönül yüksek sesle şöyle dedi: "Beni alıp götüren ve saklayana canım feda olsun." ("Di" sözlük anlamıyla dün demektir.)

2. Bende olan bu kirpik okunun ustalığına bak: karanlık gecede senin la‘l dudağın için inci deldi. (Ersoy "inci delen" sözünü parantez içinde "ağlayan" diye açar. Kirpik oka benzetilir; ok gibi sivri kirpiklerden damlayan gözyaşı taneleri, ipe dizilmek için delinen incilere benzer.)

3. Senin mahallendeki köpekten utanıyor ve mahcup oluyoruz; çünkü o, ben hastanın inleyip ağlamasından bir gece bile uyuyamadı.

4. Göz yıllardır senin mahallenin yolunu kirpikleriyle süpürdü, ama henüz yüzünü görmeye layık olamadı.

5. Ey Münîr, Allah'a şükür, ben çaresizin gönlüyle canı arasında onun sözünden başka bir şey söylenip işitilmedi. ("Goft u şinoft" sözlük anlamıyla söyleyiş ve işitiş, yani konuşma demektir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin yirmi üçüncüsüdür (fg 23). Vezin "fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilün" kalıbıdır. Gazel redifsizdir; kafiye "-oft" sesidir: goft, nühoft, soft, ḫoft, roft, şinoft. Bu sesler Farsçada söylemek, gizlemek, delmek, uyumak, süpürmek ve işitmek fiillerinin geçmiş zaman biçimleridir; gazel böylece bütünüyle fiillerle kafiyelenir. Şiir Vatikan (VT 67a) ve Viyana (VY 50b) nüshalarında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Ersoy bu gazeli Hâfız-ı Şîrâzî'ye nazire olan on yedi Farsça gazel arasında sayar ve karşılığını Hâfız Divanı'nın 1290 (1873-74) İstanbul baskısında sayfa numarasıyla gösterir; TDV maddesi de on yedi Farsça gazelin Hâfız'a nazire olduğunu kaydeder. Aynı vezin ve kafiyedeki Hâfız gazeli "Ṣubḥ-dem murġ-ı çemen bā gül-i nev-ḫāste goft" (Seher vakti çimen kuşu yeni açmış güle dedi) matlaıyla başlayan gazeldir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel gönlün dünkü bir sözüyle açılır. Gönül, kendisini alıp götüren ve saklayan sevgiliye canını feda etmeye hazırdır; "götürmek" ve "saklamak" fiilleri gönlün çalındığı hayalini kurar. İkinci beyitte kirpik ok, gözyaşı inci, ağlamak da inci delmektir. Karanlık gece, gözyaşının dökülme vakti olarak bu hayale bir zemin verir. Ok, delmek ve inci kelimeleri tenasüp kurar; ok ile kirpik, inci ile gözyaşı arasında açık bir istiare vardır.

Üçüncü beyit divan şiirinin bilinen bir sahnesine yaslanır: sevgilinin kapısındaki köpek, âşığın bile kıskandığı bir yakınlığa sahiptir. Münîrî bu sahneyi tersine çevirir; âşık köpeği kıskanmaz, ondan utanır, çünkü kendi inlemeleri onu uykusuz bırakmıştır. Dördüncü beyitte göz yıllarca kirpikleriyle sevgilinin yolunu süpürür, yine de yüzü görmeye layık sayılmaz. Kirpiğin süpürgeye benzetilmesi, gözün hizmetçi gibi çalışmasıyla tevazuu bir arada anlatır. Mahlas beytinde gönülle can arasındaki konuşmanın konusu yalnız sevgilinin sözüdür.

Hâfız'ın gazeliyle karşılaştırıldığında kafiyelerin büyük kısmının ortak olduğu görülür. Hâfız'ın gazelinde de inci kirpik ucuyla delinir ("ey besā dür ki be-nevk-i müjeet bāyed soft"), meyhane kapısının toprağı yanakla süpürülür ("roft"), son beyitte gözyaşının aklı ve sabrı denize attığı söylenip gamın gizlenemediği ("nühoft") anlatılır. Hâfız'ın yedinci beyti "kūtāh kon īn goft u şinoft" (bu söz ve işitişi kısa kes) diye biter; Münîrî de mahlas beytini aynı "goft u şinoft" ikilisiyle bağlar. Kirpikle inci delme ve yol süpürme hayalleri iki gazelde ortaktır; Münîrî ise Hâfız'ın çimen kuşu ile gül arasında geçen konuşmasını gönül ile can arasındaki bir konuşmaya çevirir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar