Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün

Her ḳılında ṣaçuñuñ dil kim ider nāle hezār
Şāḫ-ı serv üzre uşup ṭut ki ḳılur zemzeme sār
Sīneme ḫayl-i ḫayālüñ gele diyü giceler
Ṣubḥ olunca bu göñül her şeb olur meş‘ale-dār
Ġonca-i lāle ki gül-şende bu vech ile ṭurur
La‘lden ḥoḳḳa ṭurur ṭut ki ṭolu müşk-i Tatār
Berg-i vaṣluñdan irişe de ṭutam berk diyü
Her ṭarafda açup avcunı ṭurur dest-i çenār
‘Aḳluñı başuña dir gözle reh-i ‘ışḳı Münīr
Eksük olmaz saña yār olur iseñ sen saña yār

Günümüz Türkçesiyle

1. Saçının her telinde gönül bin kez (bir bülbül gibi) inler; say ki servi dalına bir sığırcık konup ötüşür. ("Hezār" hem bin hem de bülbül demektir; "sār" sığırcık kuşudur.)

2. Gönül, "hayalinin alayı göğsüme gelsin" diye geceleri sabah oluncaya kadar her gece meşale taşıyıcısı olur. (Âşığın yanan gönlü, gece gelecek konuğun yolunu aydınlatan meşaleye benzer.)

3. Gül bahçesinde bu biçimde duran lale goncası, say ki içi Tatar miskiyle dolu, laldan yapılmış bir kutudur. (Lalenin kırmızı yaprakları kutuyu, koyu renkli içi miski andırır.)

4. Çınarın eli, "vuslatından bir yaprak (bir nasip) erişirse onu sıkı tutayım" diye her yanda avucunu açmış durur. ("Berg" yaprak, "berk" sıkı demektir; aralarında ses oyunu vardır.)

5. Münîr, aklını başına topla ve aşk yolunu gözet; sen kendine dost olursan sana dost eksik olmaz. Beyit iki türlü okunabilir: "Kendine dost olursan hiçbir şeyin eksik olmaz" biçiminde de anlaşılabilir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yüz yirmi birincisidir (tg 121). Vezin "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıdır. Gazel redifsizdir ve Ersoy'un redif listesinde yer almaz; kafiye "-ār" sesidir: hezār, sār, meş‘ale-dār, Tatār, çenār ve yār. Gazel iki divan nüshasında bulunur (VT 126a, VY 92a); aparatta nüsha farkı kaydedilmemiştir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel bir bahçe ve bir gece sahnesini art arda verir. Matlada sevgilinin saçı bir servi dalına, gönül de o dalda öten bir kuşa benzetilir. "Hezār" kelimesi hem "bin" hem de bülbül anlamına gelir; gönlün "bin kez" inlemesi, aynı zamanda bir bülbül gibi inlemesidir. İkinci mısradaki "sār" ise sığırcıktır. Birinci mısrada bülbülü çağrıştıran kelimenin ikinci mısrada başka bir kuşa dönüşmesi beyte canlılık verir; bu tespit bizimdir. Uzun saç ile servi dalı arasındaki benzerlik, saçın uzunluğu ve kıvrımına dayanır.

İkinci beyitte gece boyu bir bekleyiş vardır. Âşık sevgilinin hayalinin bir alay gibi gelmesini bekler ve gönlü sabaha kadar meşale tutar. "Ḫayl" atlı bölük, alay demektir; meşale taşıyıcısı ise geceleyin yol gösteren hizmetkârdır. Böylece gönül, bir beyin alayını karşılayan bir hizmetkâr gibi düşünülmüştür; bu okuyuş bizim çıkarımımızdır.

Üçüncü beyit lale goncasını bir mücevher kutusuna benzetir. "Ḥoḳḳa" küçük kutu demektir ve divan şiirinde sevgilinin ağzı için de kullanılır. Lalenin kırmızı dış yaprakları lalden bir kutu, koyu renkli iç kısmı da Tatar miskiyle dolu bir içtir. Dördüncü beyitte çınarın el biçimli yaprakları, vuslattan bir pay bekleyen açık avuçlara benzetilir. "Berg" (yaprak) ile "berk" (sıkı) arasında bir cinas vardır; Münîrî'nin cinasa düşkünlüğü burada da görülür.

Mahlas beyti bir öğüttür. "‘Aḳluñı başuña dir" söyleyişi, Türk Dil Kurumu sözlüğünde "akılsızca davranışlarda bulunmaktan kendini kurtarmak" anlamıyla kayıtlı "aklını başına almak (veya toplamak veya devşirmek)" deyimine karşılık gelir; beyitteki "dirmek" fiili "devşirmek, toplamak" anlamındadır. İkinci mısraın sonundaki "sen saña yār" ifadesi kapalıdır ve iki türlü anlaşılabilir. "Yār" kelimesinin aynı mısrada iki kez kullanılması, bir tekrir sanatı oluşturur.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar