Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Gerçi vehm-i ġamzeñ ile eyledi göñlüm sefer
Ḳanda varursa sözi budur yine k’eynel mefer
Her ne deñlü cehd iderse göñlüme girmez raḳīb
Maḫzen-i Ḥaḳdur belī Şeyṭān aña bulmaz ẓafer
Secde ider dil ḳaşuñ miḥrābına terk eylemez
Bes bilür terk-i ṣalāt içün dinildi ḳad kefer
Düşürem dirdi beni çāh-ı zeneḫdānuña dil
Kendü düşdi vāḳi‘ oldı bes ḥadīs̱-i men ḥafer
Ben de anlardan birisi olayum ḳo dōstum
Her ṭarafda ḫod ḳuluñ var bende-veş biñ biñ nefer
Ṭurmasun ḳanlu yaşuña di revān olsun Münīr
Şāyed ire vaṣl-ı yāra kim mübārekdür sefer

Günümüz Türkçesiyle

1. Gamzenin korkusuyla gönlüm gerçi sefere çıktı (kaçıp gitti); ama nereye varsa sözü yine şudur: "Kaçacak yer nerede?" ("Eyne'l-meferr", Kur'ân'da Kıyâme suresinin 10. ayetinde geçen sözdür.)

2. Rakip ne kadar çabalasa da gönlüme giremez; evet, gönül Hakk'ın hazinesidir, şeytan ona karşı zafer bulamaz.

3. Gönül kaşının mihrabına secde eder, bunu bırakmaz; çünkü bilir ki namazı terk eden için "kâfir oldu" denmiştir. (Kaş kemerli biçimiyle mihraba benzetilir.)

4. Gönül "beni senin çene kuyuna düşüreceğim" derdi; kendisi düştü, "kuyu kazan" sözü gerçekleşmiş oldu. ("Men ḥafera", "kim kazarsa" diye başlayan ve başkasına kuyu kazanın kendisinin düşeceğini anlatan söze gönderme olduğu kanaatindeyiz; bu bir çıkarımdır.)

5. Dostum, bırak ben de onlardan biri olayım; zaten her tarafta köle gibi binlerce kulun var.

6. Münîr, kanlı yaşına "durmasın, yola düşsün" de; belki sevgilinin vuslatına ulaşır, çünkü yolculuk mübarektir (bereketlidir).

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir altı beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yüz on sekizincisidir (tg 118). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Gazel redifsizdir ve Ersoy'un redif listesinde yer almaz; kafiye "-fer" ve "-er" sesidir: sefer, mefer, ẓafer, kefer, ḥafer, nefer ve yine sefer. Matlanın ilk mısraı ile mahlas beytinin son mısraı aynı "sefer" kelimesiyle biter; bu kafiye tekrarı bizim tespitimizdir. Gazel iki divan nüshasında bulunur (VT 125a, VY 91a); aparatta nüsha farkı kaydedilmemiştir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin en belirgin özelliği, kafiyelerin çoğunun Arapça dinî sözlerden alınmasıdır. Matladaki "k'eynel mefer" sözü, Kur'ân'ın Kıyâme suresinin 10. ayetinde kıyamet günü insanın söyleyeceği "Kaçacak yer nerede?" sözüdür. Şair bunu gamzeden kaçan gönlün ağzına koyar: gönül yola çıkmış, ama nereye gitse kaçacak yer bulamamaktadır. Ayetteki kıyamet dehşeti, gamzenin verdiği korkuya taşınmıştır.

İkinci beyitte gönül "maḫzen-i Ḥaḳ", yani Allah'ın hazinesi olarak anılır. Rakip burada şeytanla bir tutulur; nasıl şeytan Allah'ın koruduğu hazineye giremezse rakip de âşığın gönlüne giremez. Rakibin şeytana benzetilmesi bu gazelde açıkça söylenmez, iki mısraın yan yana getirilmesiyle sezdirilir; bu okuyuş bizim çıkarımımızdır.

Üçüncü beyitte kaş mihraba benzetilir. Mihrabın kemerli biçimi ile kaşın kavsi arasındaki benzerlik divan şiirinde yaygındır. Gönül kaşın mihrabında secdeyi bırakmaz; çünkü namazı terk edenin küfre düştüğü söylenmiştir. Mısradaki "terk-i ṣalāt" ve "ḳad kefer" sözlerinin bir hadis olarak bilinen söze gönderme yaptığı kanaatindeyiz; bu sözün kaynağını doğrulayamadık.

Dördüncü beyitte gönül, sevgiliyi ya da başkasını çene kuyusuna düşürmek isterken kendisi düşer. "Ḥadīs̱-i men ḥafer" ifadesi, başkasına kuyu kazanın kendisinin düştüğünü anlatan Arapça söze işaret ediyor olmalıdır; bu da bir çıkarımdır. Türk Dil Kurumu sözlüğünde "kuyusunu kazmak" deyimi kayıtlıdır.

Beşinci beyit kulluk ve sayı imgesine dayanır: "biñ biñ nefer" binlerce kişi demektir. Mahlas beyti matlaya döner. Matlada gönlün çıktığı korkulu yolculuk, burada kanlı yaşların vuslata giden mübarek yolculuğuna dönüşür. "Sefer" kafiyesinin başta ve sonda tekrar edilmesi gazeli bir çerçeveye alır. "Mübārek sefer" sözünün belli bir hadis ya da atasözüne dayanıp dayanmadığını tespit edemedik.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Resmî kaynaklar

  • Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük, "kuyu" maddesi ("kuyusunu kazmak" deyimi). https://sozluk.gov.tr/

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar