Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü mefā‘īlü mefā‘īlü fe‘ūlün

Ṣanmañ ki ġam-ı ‘ışḳa bugün bāşlaruz biz
Ferhād ile bu fende sebaḳ-dāşlaruz biz
La‘lüñ var iken gevher añan kimseyi ey dost
‘Uşşāḳ arasında sürüben ṭāşlaruz biz
Bir ḳaṭre şarāba virürüz naḳd-i dü kevni
Meyḫāne-i ‘ışḳ içre o ḳallāşlaruz biz
Nerd-i ġam-ı ‘ışḳ içre metā‘-ı dil ü cānı
Bir ad ile ṣarf idici evbāşlaruz biz
Mecnūn ile Vāmıḳ gibi ‘ālemde Münīrī
Dīvānelerüz pes niçe yoldāşlaruz biz

Günümüz Türkçesiyle

1. Aşk gamına bugün başladığımızı sanmayın; biz bu fende (bu sanatta) Ferhad ile ders arkadaşıyız.

2. Ey dost, senin lal dudağın varken mücevheri anan kimseyi âşıklar arasında sürükleyip taşlarız.

3. Biz bir damla şaraba iki dünyanın nakdini (dünyayı da ahireti de peşin para gibi) veririz; aşk meyhanesindeki o kallaşlar (beş parasız, serseri rindler) biziz.

4. Aşk gamının tavlasında gönül ve can sermayesini bir atışta (ya da bir ad, bir ün uğruna) harcayan serseriler biziz. (Kelime oyunu kesin değildir; "ad" burada zar atışı da ad ve şöhret de olabilir.)

5. Münîrî, dünyada Mecnun ve Vâmık gibi biz de divaneyiz; ne yoldaşlarız biz.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Bu gazel Münîrî'nin üç divan nüshasında (VT, VY, Ü) yoktur; Ersoy'un aparatına göre yalnız Pervâne Bey Mecmuası'nda (PB 238b) Münîrî adına kayıtlıdır. Ersoy girişinde, divanda bulunmayıp yalnız bu mecmuada yer alan bir gazeli metne aldığını, çünkü 1560'a kadar yaşamış başka bir Münîrî bilinmediğini söyler; aparatta ise bu durumda üç gazel görünür. Aidiyet bu nedenle mecmua kaydına dayanır. Ersoy gazeli kendi Münîrî incelemesinde bütünüyle alıntılayarak şairin kişiliğine ipucu sayar.

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yüz otuz beşincisidir (tg 135). Vezin "mef‘ūlü mefā‘īlü mefā‘īlü fe‘ūlün" kalıbıdır. Redif "-laruz biz"dir; kafiye "-āş" sesidir: bāş, dāş, ṭāş, ḳallāş, evbāş ve yoldāş. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin konusu rind ve âşık kimliğidir. Ersoy, Münîrî'yi rind ve âşık olarak değerlendirir ve bu gazeli onun kişiliği hakkında ipucu veren bir şiir olarak bütünüyle aktarır. Matlada şair aşkta acemi olmadığını söyler: o, aşkın en büyük ustalarından Ferhad ile aynı dersi okumuştur. Kubbealtı Lugatı "sebak"ı ders, "sebak-daş"ı ders arkadaşı olarak açıklar. Aşkın bir "fen", bir meslek ve okul gibi düşünülmesi, Ferhad'ın dağ delen ustalığıyla da uyumludur.

İkinci beyitte lal dudak ile mücevher karşılaştırılır. Sevgilinin dudağı dururken başka bir mücevheri övmek âşıklar arasında suç sayılır ve cezası taşlanmaktır. "Ṭāşlaruz" kelimesinde taş ile mücevher arasında bir tenasüp vardır: değerli taşı övene sıradan taş atılır. Üçüncü ve dördüncü beyitler rindin dünyaya karşı umursamazlığını iki benzetmeyle anlatır: meyhanede iki dünyayı bir damla şaraba satan "ḳallāş" ve aşk tavlasında bütün sermayesini bir atışta harcayan "evbāş". Kubbealtı Lugatı "kallâş"ı "kalleş" kelimesinin eski ve asıl şekli olarak, "evbaş"ı da serseri anlamındaki kelimenin çoğulu olarak verir. Rindin kendini bu kınayıcı adlarla anması bir övünme biçimidir.

Mahlas beyti Mecnun ve Vâmık'ı anar; ikisi de divan şiirinde aşk yüzünden aklını ve yurdunu kaybetmiş âşıkların örneğidir. Böylece gazel Ferhad ile başlayıp Mecnun ve Vâmık ile biter; üç ünlü âşık şairin "yoldaş"ı ve ders arkadaşıdır. Bu çerçeve bizim tespitimizdir.

Gazelin ses düzeni de dikkat çekicidir. Ersoy, Münîrî'nin bazı Türkçe kelimelerin ilk hecesinde ve bazı eklerde med yaptığını, yani hece uzattığını söyler ve örnek olarak bu gazelin birinci beytindeki "baş", ikinci beytindeki "taş" ve beşinci beytindeki "-daş" ekini gösterir. Ersoy bunu Münîrî'nin vezin kullanımında dikkati çeken noktalardan biri olarak anar. Gösterilen uzatmaların üçü de kafiye kelimelerinde, "-āş" sesinde yer alır; bu bizim tespitimizdir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar