Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

İrdi hep dil mülkine te’s̱īri ġamzeñ siḥrinüñ
Āḫir andandur yıḳılması vücūdum şehrinüñ
Sīne-i pür-sūzda eglenmez aṣlā ġamzesi
Bellü bildüm kim başında od yanarmış uġrunuñ
Bunca yıldur derd-i ‘ışḳuñ ṭoġrusıdur dūd-ı āh
İrdise eflāke n’ola yolı gökde ṭoġrunuñ
Yüz çevirüp zülfi ḥüsninden siyeh-rū olduġı
Ḳandayısa rāstına gelmez işi egrinüñ
Baḳmaz iken yüzüme öldürdi ḫışm ıla baḳup
Vāy bizeyidi Münīr olmasa luṭfı ḳahrınuñ

Günümüz Türkçesiyle

1. Gamzenin büyüsünün etkisi gönül ülkesinin her yanına ulaştı; sonunda vücudumun şehrinin yıkılması da ondandır.

2. Onun gamzesi ateşle dolu göğüste asla oyalanmaz; hırsızın başında ateş yanarmış, bunu açıkça anladım. (Gamze bir hırsızdır; ateşli göğüs onun başında yanan ateştir, bu yüzden orada durmaz.)

3. Bunca yıldır aşk derdinin doğrusu (gerçeği) ahımın dumanıdır; doğru olanın yolu gökte olduğuna göre, bu duman feleklere ulaştıysa şaşılır mı? ("Doğru" hem gerçek hem dosdoğru yukarı demektir.)

4. Zülfü onun güzelliğinden (yanağından) yüz çevirdiği için kara yüzlü oldu; eğri olanın işi nerede olursa olsun yoluna girmez.

5. Bana bakmazken öfkeyle bakıp beni öldürdü; Münîr, onun kahrının da bir lütfu olmasaydı vay bizim hâlimize.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yüz altmışıncısıdır (tg 160). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Ersoy'un giriş s. 9'daki listesinde bu gazelin redifi "-İnüñ" olarak gösterilir; ek, kelimeye göre "-inüñ", "-unuñ" ya da "-ınuñ" biçimini alır. Kafiye, bu ekten önceki "-r" sesidir: siḥr, şehr, uġru, ṭoġru, egri ve ḳahr. Gazel üç divan nüshasında bulunur: VT 135b, VY 112b ve Ü 42b. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel, sevgilinin gamzesinin âşığın varlığını nasıl yıktığını anlatır. Matlada bir ülke ve şehir istiaresi kurulur: gönül bir ülke, vücut bir şehirdir. Gamzenin büyüsü bu ülkenin her yanına yayılmış, sonunda şehri yıkmıştır. İkinci beyitte gamze bir hırsıza benzetilir. Kubbealtı Lugatı "uğru" kelimesini eski Türkçe ve halk ağzına ait sayar ve hırsız diye açıklar. Hırsızın başında ateş yanması ifadesinin bir deyime dayanıp dayanmadığını doğrulayamadık. Beyitte bu ateş, âşığın yanan göğsüyle eşleşir: gamze ateşli göğüste durmaz, çünkü orada başı yanar.

Gazelin en dikkat çekici sanatı cinastır. TDV İslâm Ansiklopedisi, Münîrî'nin cinas sanatına hâkim olduğunu ve onun bütün türlerini başarıyla uyguladığını belirtir. Üçüncü beyitte "ṭoġru" kelimesi iki kez kullanılır: birinci mısrada aşk derdinin "doğrusu", yani gerçeği; ikinci mısrada ise "doğru olanın" yolu. Ahın dumanı dosdoğru göğe yükseldiği için, doğrunun yolunun gökte olduğu söylenir; kelime hem gerçeklik hem dikey bir doğrultu anlamıyla okunur. İkinci beyitteki "uġru" (hırsız) ile üçüncü beyitteki "ṭoġru" arasında da ses yakınlığı vardır. Bu iki kafiye kelimesinin ardışık beyitlerde yan yana getirilmesi bizim tespitimizdir.

Dördüncü beyitte "ṭoġru" kelimesinin karşıtı "egri" gelir. Sevgilinin zülfü kıvrık, yani eğridir; yanaktan yüz çevirdiği için de "siyeh-rū" (kara yüzlü) olmuştur. Bu söz hem zülfün siyah rengini hem de yüz karası, mahcupluk anlamını taşır. Eğrinin işinin "rāst" gelmemesi, yani düzgün gitmemesi ile "rāst" kelimesinin doğru, düz anlamı arasında bir tezat vardır. Mahlas beyti de bir tezatla kapanır: sevgili bakmazken öfkeyle bakıp öldürmüştür, ama şair bu kahrın içinde bile bir lütuf görür. "Luṭf" ve "ḳahr" kelimelerinin aynı mısrada buluşması, âşığın sevgiliden gelen her şeyi kabullenişini anlatır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar