Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Göz yaşın aḳıtduġum geldise ey dil yāra ḫuşk
Çāre ne çün ġamzesi tīrinden olmaz yara ḫuşk
Dün raḳībüñ yār itiyle hem-dem olduġın görüp
Oldı mecmū‘ı ṭamarda küllī ḳan yek-bāre ḫuşk
Ḫuşk ü terden geçmemişdür kend’özin bilmez henūz
Ey dil olursa ‘aceb mi zāhid-i kem-ḫāre ḫuşk
Ḳāmetüñe ḳarşu ger baş çekmese serv-i sehī
Baġrı dilinmezdi āḫir olup ol bī-çāre ḫuşk
Baña eş‘ār-ı terüñden di Münīrī zühdi ḳo
Bes gerekmez sūz-ı ‘ışḳ ile olan bīmāra ḫuşk

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey gönül, gözyaşını akıttığım sevgiliye bu kuru (soğuk, değersiz) geldiyse çare ne; çünkü onun gamzesinin okundan açılan yara kurumaz.

2. Dün rakibin sevgilinin köpeğiyle can ciğer olduğunu görünce damarımdaki bütün kan birden kurudu.

3. Ey gönül, kuruyu yaşı (huşk ü ter) geride bırakmamış, henüz kendi özünü bilmez; az içen (kem-ḫāre) zahit kuru olursa şaşılır mı? ("Kem-ḫāre" kelimesini "az içen" diye okuduk; bu bizim tahminimizdir.)

4. Dik selvi senin boyuna karşı baş kaldırmasaydı, o zavallı sonunda kuruyup bağrı yarılmazdı.

5. Münîrî, zühdü bırak da bana taze (ter) şiirlerinden söyle; aşk yangınıyla hasta olana kuru söz gerekmez.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yüz altmış üçüncüsüdür (tg 163). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Redif Farsça "ḫuşk" (kuru) kelimesidir; Ersoy'un giriş s. 9'daki listesinde bu gazel "ḫuşk" redifiyle yer alır. Ersoy aynı sayfada şairin Farsça şiirlerde Farsça, Türkçe şiirlerde ise genellikle Türkçe redifler seçtiğini belirtir; Farsça bir kelimeyi redif yapan bu Türkçe gazel o genel eğilimin dışında kalır. Kafiye "-āre / -ara" sesidir: yāra, yara, yek-bāre, kem-ḫāre, bī-çāre ve bīmāra. Gazel yalnız VT nüshasında (136a) bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin bütün beyitleri aynı kelimeyle biter ve şair bu redifi her beyitte başka bir anlamla kullanır. Kubbealtı Lugatı Farsça "huşk" kelimesine kuru anlamını, mecazen de kaba, soğuk, incelmemiş, feyizsiz, ruhsuz anlamlarını verir. Matlada âşığın gözyaşı sevgiliye "kuru", yani değersiz ve soğuk gelir, gamze okunun açtığı yara ise "kurumaz". Kafiyede "yāra" (sevgiliye) ile "yara" kelimeleri yan yana gelir; ikisi arasında ses benzerliğine dayanan bir cinas vardır. TDV İslâm Ansiklopedisi Münîrî'nin cinas sanatına hâkim olduğunu ve cinasın bütün türlerini başarıyla uyguladığını belirtir. İkinci beyitte rakip, sevgilinin köpeğiyle arkadaşlık eder. Rakibin köpekle bir tutulması onu küçümseyen bir söyleyiştir; bunu gören âşığın kanı damarında kurur.

Üçüncü beyit zahidi hedef alır. "Ḫuşk ü ter" (kuru ve yaş) ikilisi tezat oluşturur. Kubbealtı Lugatı'nın "huşk" maddesinde "zâhid-i huşk" söyleyişine Rûhî-i Bağdâdî'den bir örnek verilir; sözlükte "huşk" kelimesinin "zâhid" ile birlikte kullanılması kelimenin mecazi anlamına örnek gösterilir. Münîrî bu söyleyişi soru biçiminde kullanır: kendi özünü bilmeyen, az içen zahidin kuru olmasına şaşılmaz. Dördüncü beyitte selvinin kuruması bir hüsn-i talil ile açıklanır. Selvi sevgilinin boyuna karşı baş kaldırdığı için cezalandırılmış, kuruyup bağrı yarılmıştır.

Mahlas beyti gazeli şiir sanatına bağlar. "Eş‘ār-ı ter" (taze, yaş şiirler) ile redif "ḫuşk" arasında bir tezat vardır. Şair kendine zühdü bırakıp taze şiirler söylemesini salık verir; aşk yangınıyla hasta olana kuru söz yaramaz. Böylece üçüncü beyitteki kuru zahit ile beşinci beyitteki taze şiir karşı karşıya gelir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar