Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün

Vaḳthā bendesin añsa n’ola ol yār-ı kerīm
Vardur anuñla göñül ortada bir ‘ahd-i ḳadīm
Bir bahāneyle hele gün de görür gün yüzüñi
Devlet anuñ kim olupdur ser-i kūyuñda muḳīm
Şol ḳadar kim bu gice yildi maḥalleñde senüñ
Ṣubḥ-dem deprenemez cehd idüben bād-ı nesīm
Hīc müflis diye mi bendeñe erbāb-ı naẓar
Dāmen ile döker iken bu gözüm dürr-i yetīm
Yoġ ise sīm ü zerüñ ġam yimegil hīc Münir
Bes degül mi saña luṭf-ı süḫan u ṭab‘-ı selīm

Günümüz Türkçesiyle

1. O cömert sevgili bu kulunu ara sıra ansa buna şaşılır mı; gönlün onunla ortada eski bir ahdi (çok eskiden verilmiş bir sözü) vardır.

2. Senin mahallenin başında yerleşip oturan kişinin bahtına ne mutlu; bir bahaneyle de olsa her gün o güneş yüzünü görür, böylece gün de görür (gün görmek: hem güneşi görmek hem iyi gün yaşamak).

3. Bu gece seher yeli senin mahallende öyle çok koşup dolaştı ki sabah vakti ne kadar çabalasa kımıldayamıyor.

4. Bu gözüm eteğiyle eşsiz inciler (dürr-i yetim; burada gözyaşları) dökerken, anlayış sahipleri senin bu kuluna hiç "müflis" (beş parasız) der mi?

5. Münîr, gümüşün, altının yoksa hiç tasalanma; sözün inceliği ve selim bir yaratılış sana yetmez mi?

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yüz doksan üçüncüsüdür (tg 193). Vezin "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıdır. Gazelin redifi yoktur; Ersoy'un girişteki redif listesinde de numarası geçmez. Kafiye "-īm" sesine dayanır: kerīm, ḳadīm, muḳīm, nesīm, yetīm ve selīm. Gazel üç divan nüshasında da (VT 143a, VY 121b, Ü 47a) bulunur ve neşirde nüsha farkı gösterilmemiştir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Ersen Ersoy, neşrin girişinde şairin kendi şiirine ve kişiliğine bakışını anlatırken bu gazelin mahlas beytini örnek verir. Ersoy'a göre şair, malı mülkü olmasa bile güzel sözün ve halim selim bir yaratılışın insana yeteceğini düşünür; aynı yerde Münîrî'nin sözü cevher gibi kıymetli saydığını da belirtir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin ana çizgisi yoksulluk ile değer arasındaki karşıtlıktır. Matla âşıkla sevgili arasındaki bağı "‘ahd-i ḳadīm", yani eski ahit diye adlandırır ve sevgiliye "kerīm" (cömert) sıfatını verir. Böylece sevgilinin kulunu anması bir lütuf olarak görülür; bu anış âşığın hak ettiği bir ödül değil, eski bir sözün hatırlanmasıdır.

İkinci beyitte "gün" kelimesi aynı mısrada iki anlamda kullanılır. Kubbealtı Lugatı "gün" kelimesine güneş anlamını da verir ve "gün görmek" deyimini iyi günler yaşamak diye açıklar. Sevgilinin mahallesinde oturan kişi her gün o güneş yüzü görür ve bu sayede gün görür, yani mutlu yaşar; beyit bu cinasa dayanır. Üçüncü beyitte seher yeli bütün gece sevgilinin mahallesinde koşup dolaştığı için sabah olunca kımıldayamaz. Kubbealtı Lugatı "yelmek" fiilini yel gibi gitmek, koşmak diye açıklar; "yildi" kelimesi rüzgârın kendi adıyla (yel) da ses bakımından bağ kurar. Sabah rüzgârı divan şiirinde sevgilinin kokusunu taşıyan habercidir; bitkinliği, bu işi ne kadar istekle yaptığının bir göstergesi olarak sunulur (bizim tespitimizdir).

Dördüncü beyit son beyitteki karşıtlığı hazırlar. Kubbealtı Lugatı "dürr-i yetîm"i bir sedefte tek başına oluşan iri ve çok makbul inci, "müflis"i ise iflas eden, beş parasız kimse diye açıklar. Eteğine eşsiz inciler döken bir göze sahip olan âşığa yoksul denemez; inciler elbette gözyaşlarıdır. Mahlas beytinde bu düşünce şairin kendisine döner: "sīm ü zer" (gümüş ve altın) bir yana, "luṭf-ı süḫan" (sözün inceliği) ile "ṭab‘-ı selīm" (sağlam, temiz yaratılış) öbür yana konur. Dördüncü beytin gözyaşı incisi, mahlas beytinde sözün kendisine dönüşür; gazelin değer anlayışı bu iki beyit arasında kurulur (bizim tespitimizdir).

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar