Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Merḥabā ey Ḫüsrev ü ḫurşīd-i burc-ı devletüm
Buldı yümn-i ṭal‘atuñ birle şeref her ḥāletüm
Ḫüsrevā görüp seferden geldigüñ göñlüm didi
Minnet Allāha ki geldi yine gitmiş devletüm
Dāne-i ḫālüñ durur dāyim murādı göñlümüñ
Āsyā-yı çarḫ içinde olduġınca nevbetüm
Ġam pelāsını ki geydürdi baña sulṭān-ı ‘ışḳ
Ḥulle-i dībādan ey dil yeg durur bu ḫil‘atüm
Ruḫları şem‘ine yan pervāne-veş yārüñ Münīr
Yanmayınca yoḳdur el-ḳıṣṣa cihānda rāḥatum

Günümüz Türkçesiyle

1. Hoş geldin ey padişahım (Hüsrev) ve talih burcumun güneşi; her hâlim senin yüzünün uğuruyla şeref buldu.

2. Ey padişahım, seferden geldiğini görünce gönlüm dedi: Allah'a şükür, gitmiş olan devletim (talihim, mutluluğum) yine geldi.

3. Felek değirmeninde sıram (nöbetim) oldukça gönlümün muradı daima senin beninin tanesidir.

4. Ey gönül, aşk sultanının bana giydirdiği gam çulu, ipek dibadan biçilmiş kaftandan daha iyidir; bu benim hil'atimdir.

5. Münîr, sevgilinin yanaklarının mumuna pervane gibi yan; kısacası dünyada yanmadıkça rahat yoktur.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yüz doksanıncısıdır (tg 190). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Redif birinci tekil şahıs iyelik eki olan "-Um"dur; Ersoy redif listesinde bu gazeli bu redifle kaydeder. Kafiye redifin önündeki "-et" ve "-at" sesleridir: devlet, ḥālet, nevbet, ḫil‘at ve rāḥat. "Devletüm" kelimesi hem matlada hem de ikinci beyitte kafiye olarak kullanılmıştır. Gazel üç divan nüshasında (VT 142b, VY 119b, Ü 46b) ve Pervâne Bey Mecmuası'nda (PB 401b) bulunur; neşirde nüsha farkı kaydedilmemiştir.

Gazelin ilk iki beytinde sevgili "Ḫüsrev" diye anılır ve seferden dönüşü karşılanır. Kubbealtı Lugatı "hüsrev" kelimesini hükümdar, şah, padişah diye açıklar. Bu hitabın Münîrî'nin meclisinde bulunduğu bir hükümdara ya da şehzadeye yönelik olup olmadığına dair neşirde veya başka bir kaynakta bilgi yoktur; gazelin kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla bir karşılama sahnesiyle açılır. "Merḥabā" ile başlayan beyitte sevgili hem padişah hem de talih burcunun güneşidir. Kubbealtı Lugatı "tal'at" kelimesini yüz, çehre, güzel yüz diye açıklar. "Ḫurşīd" (güneş), "burc" ve "ṭal‘at" kelimeleri arasında bir tenasüp vardır. Kubbealtı Lugatı "tal'at" maddesinde Fıtnat Hanım'dan, saltanat burcunda güneş gibi doğan bir yüzün parıltısını anlatan bir beyit örnek verir; burç, güneş ve yüz üçlüsü Münîrî'nin matlaında da bir aradadır. İkinci beyitte seferden dönen padişah, sahibinden ayrılıp yeniden dönen "devlet" olarak görülür. Kubbealtı Lugatı "devlet" kelimesine ululuk, büyüklük ve büyük mevki anlamlarını da verir; beyitte kelime hem saltanat hem de talih ve mutluluk anlamıyla okunabilir.

Üçüncü beyit bir değirmen imgesine dayanır. Kubbealtı Lugatı Farsça "âsiyâ" kelimesini değirmen, su değirmeni diye açıklar ve Nâbî'den "Kâr ü bârı âsiyâb-ı âlemin nevbetledir" mısraını örnek verir. Aynı sözlük "nevbet" kelimesini nöbet diye açıklar. Münîrî'nin beytinde de değirmen ile nöbet bir aradadır: felek bir değirmen gibi dönerken herkes sırasını bekler; şairin sırası geldikçe istediği tek tane sevgilinin benidir. Değirmen, tane ve sıra kelimeleri arasında açık bir tenasüp vardır.

Dördüncü beyitte giyim ve saray töreninden alınmış kelimeler kullanılır. Kubbealtı Lugatı "pelâs" kelimesini aba ve çul gibi kaba yünden dokunan şeyler; "dîbâ" kelimesini ağır dokuma ipekli kumaş; "hil'at" kelimesini ise padişahlar ve vezirler tarafından iltifat ya da mükâfat olarak giydirilen kıymetli kaftan diye açıklar. Aşk sultanının giydirdiği kaba gam çulu, şaire göre ipek kaftandan üstün bir hil'attir. Sözlük "pelâs" maddesinde Fuzûlî'nin yoksulluk palasını feleğin atlasından üstün tuttuğu bir beyit de örnek verir; iki beyit arasındaki yakınlığı biz tespit ettik. Mahlas beyti mum ve pervane mazmunuyla biter: rahat ancak yanarak bulunur.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar