Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Eşkümi dürr-i viṣālüñ diyü ‘ummān eyledüm
Çeşmümi la‘l-i dür-efşānuñ diyü ḳan eyledüm
Göñlümi niçün ḫayālüñ genci ma‘mūr eylemez
Bu ḫarābı ben ḫod ol sevdāya vīrān eyledüm
Eşk ü çihrem devletinde yār sevmez diyenüñ
İki şāhid birle bühtānını yalan eyledüm
Dil-berüñ çāh-ı zeneḫānını ‘arż idüp dile
Göz göre bī-çārenüñ yirini zindān eyledüm
Göñlüme yol virmek ile ġam sipāhına Münīr
Kend’elümle şöyle dil mülkini talan eyledüm

Günümüz Türkçesiyle

1. Vuslatının incisini bulayım diye gözyaşımı okyanus yaptım; inci saçan dudağının yakutuna benzesin diye gözümü kana çevirdim.

2. Hayalinin hazinesi gönlümü niçin bayındır etmiyor; bu harabeyi ben zaten o sevda uğruna virane etmiştim (hazine viranede bulunur).

3. Gözyaşlarım ve sararmış yüzüm sayesinde, "Sevgiliyi sevmez" diyenin iftirasını iki şahitle yalana çıkardım.

4. Gönle sevgilinin çene çukurunu gösterip göz göre göre o çaresizin yerini zindan ettim (gözün gösterdiği çukur gönle zindan oldu).

5. Münîr, gönlüme gam askerine yol vermekle gönül mülkünü kendi elimle böylece yağmalattım.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yüz doksan dördüncüsüdür (tg 194). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Redif "eyledüm"dür; Ersoy girişteki redif listesinde bu gazeli "eyledüm" redifiyle kaydeder. Kafiye kelimeleri ‘ummān, ḳan, vīrān, yalan, zindān ve talandır. Gazel üç divan nüshasında da (VT 143a, VY 121b, Ü 47a) bulunur ve neşirde nüsha farkı gösterilmemiştir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Redifin "eyledüm" (yaptım, ettim) olması gazelin bütününe bir dönüştürme havası verir. Âşık her beyitte bir şeyi başka bir şeye çevirir: gözyaşını okyanusa, gözünü kana, gönlünü viraneye, gönlün yerini zindana, gönül ülkesini yağmaya.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla incinin denizden çıkması bilgisine dayanır. Kubbealtı Lugatı "umman" kelimesini çok büyük, engin deniz, okyanus diye açıklar. Vuslat bir inci olarak düşünüldüğü için âşık onu bulmak üzere gözyaşını okyanusa çevirir. İkinci mısrada sevgilinin dudağı kırmızılığı yüzünden yakuttur, "dür-efşān" (inci saçan) sıfatı da dudaktan dökülen güzel sözlere ve dişlere işaret eder; âşık bu yakuta benzesin diye gözünü kana boyar. "Dürr", "‘ummān" ve "la‘l" arasında bir tenasüp vardır. İkinci beyit hazine ile viranenin bilinen birlikteliğine dayanır. Kubbealtı Lugatı'nın "gencîne" maddesinde örnek gösterilen Muallim Nâci mısraı ("Fark etmedi gencîne mi vîrâne miyim ben") bu iki kavramın gelenekte birlikte anıldığını gösterir. Âşık gönlünü hayal hazinesi bulunsun diye harap etmiştir, fakat hazine gelip gönlü bayındır kılmaz; "ma‘mūr" ile "vīrān" arasında tezat vardır.

Üçüncü beyit bir mahkeme sahnesi kurar. Kubbealtı Lugatı "şâhit" kelimesini bir davada gördüklerini anlatan tanık diye, "bühtan" kelimesini de bir kimseyi yapmadığı bir şeyle itham etme, iftira diye açıklar. İki şahit âşığın gözyaşı ile sararmış yüzüdür; bunlar onun sevdiğini ispat eder ve iftirayı çürütür. Mısradaki "yār sevmez" sözü "sevgili sevmez" diye de okunabilir; bu durumda iftira, sevgilinin âşığı sevmediği iddiası olur. Dördüncü beyitte çene çukuru, Kubbealtı Lugatı'nın "çâh-ı zenehdan" maddesinde örnek verilen Kadı Burhâneddin beytinde olduğu gibi, Yusuf'un kuyusu ve zindanı çağrışımıyla kullanılır. "Göz göre" söyleyişi iki yönlüdür: Kubbealtı Lugatı'na göre "göz göre göre" herkesin gözü önünde demektir; beyitte ise çukuru gönle gösteren de gözdür.

Mahlas beyti askerî bir tabloyla kapanır. Gam bir "sipāh" (asker) olarak gönül ülkesine girer, âşık ona yol verdiği için bu ülkeyi kendi eliyle "talan" ettirmiş olur. Kubbealtı Lugatı "talan" kelimesini yağma, çapul diye açıklar ve Eski Türkçe "talamak" (yağmalamak) fiilinden getirir. "Sipāh", "mülk" ve "talan" kelimeleri arasında bir tenasüp vardır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar