Özgün Metin

Vezin: mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün

Ḫadeng-i ġamzesin yārüñ ki sīnemde nihān itdüm
Yeter bu cān baña diyü revān rūḥı revān itdüm
Gözümüñ merdümi her dem ki ṣarf ider dür ü gevher
Görüñ bāzār-ı ‘ışḳ içre ne vech ile dükān itdüm
Ḫayāl-i ġayra bir ḳılca göñül mülkine yol virmez
Anuñ-çün ince bilüñe bu cānı der-miyān itdüm
Reh-i ‘ışḳında sen Türküñ eger terkü döger ġayrı
Ne kim didiyise göñlüm tekellüfsüz hemān itdüm
Münīrī cān virüp yāra alam bir būsesin dirdüm
Benüm didigüm olmadı taṣavvurdan ziyān itdüm

Günümüz Türkçesiyle

1. Sevgilinin gamze okunu göğsümde gizledim; "Bana can olarak bu yeter" diyerek kendi ruhumu (revan) hemen (revan) yola koydum.

2. Gözümün bebeği (merdüm; aynı zamanda insan) her an inci ve mücevher (gözyaşı) harcadıkça, görün aşk pazarında ne biçim bir dükkân açtım.

3. Gönül, gönül ülkesine başkasının hayali için kıl kadar bile yol vermez; bu yüzden bu canı ince beline kuşak gibi sardım (der-miyān: hem bele bağlamak hem ortaya koymak).

4. Beyit kapalıdır; bir okumayla: Ey Türk (zalim güzel), senin aşkının yolunda başkası eğer terkiye vurup atını sürse de, gönlüm ne dediyse hiç zahmet saymadan hemen yaptım.

5. Münîrî, "Can vereyim de sevgiliden bir öpücük alayım" dedim; dediğim olmadı, hayal kurmaktan zarar ettim (ya da: hayal edilemeyecek kadar zarar ettim).

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yüz doksan yedincisidir (tg 197). Vezin "mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün" kalıbıdır. Redif "itdüm"dür; Ersoy girişteki redif listesinde bu gazeli "itdüm" redifiyle gösterir. Kafiye kelimeleri nihān, revān, dükān, miyān, hemān ve ziyāndır. Gazel yalnız Vatikan nüshasında (VT 144a) bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Gazelin kelime kadrosunda alışveriş ve ticaret ağır basar: harcamak (ṣarf), pazar (bāzār), dükkân, vermek ve almak, zarar (ziyān). Âşık canını sermaye gibi ortaya koyar ve sonunda kâr yerine zarar eder (bizim tespitimizdir).

Anlam ve Söz Sanatları

Matla bir cinasa dayanır. Kubbealtı Lugatı "revan" kelimesine yürüyen, akan anlamlarının yanında "ruh, can" ve "süratle, derhal" anlamlarını da verir. "Revān rūḥı revān itdüm" söyleyişinde ilk "revan" derhal, ikincisi ise ruhu gönderip yola koymak anlamındadır; ruhun kendisi de Farsçada "revan"dır. Kubbealtı Lugatı'nın "ok" diye açıkladığı "hadeng" ile kurulan "ḫadeng-i ġamze" (gamze oku) âşığın göğsüne saplanmıştır; âşık bu oku can yerine sayar ve kendi canını gönderir. İkinci beyitte "merdüm" kelimesi Kubbealtı Lugatı'na göre hem adam, insan hem de göz bebeği demektir. Göz bebeği gözyaşı incilerini harcadıkça aşk pazarında bir dükkân açılmış olur; "dür", "gevher", "ṣarf", "bāzār" ve "dükān" arasında bir tenasüp vardır.

Üçüncü beyitte "der-miyān" terkibi, Farsçada "ara, orta" ve "bel" anlamlarına gelen "miyān" kelimesiyle kurulmuştur; Kubbealtı Lugatı "meyâne – miyâne" maddesinde de "ara, orta" anlamını verir. Âşık canını sevgilinin beline kuşak eder, aynı zamanda onu ortaya koyar. "Ḳılca" (kıl kadar) ve "ince bil" (ince bel) sözleri incelik bakımından birbirini tamamlar. Dördüncü beyit güç bir beyittir. Kubbealtı Lugatı "Türk" kelimesinin sevgili için kullanıldığında zalim ve güzel anlamlarına geldiğini kaydeder. Aynı sözlük "eğer" kelimesinin eyer için de söylendiğini, "terki" maddesinde de bu kelimenin Kâşgarlı'da "terkü" biçiminde geçtiğini, anlamının eyerin arka kısmı olduğunu belirtir. Böylece "Türk", "eger" (eğer / eyer) ve "terkü" (terki) kelimeleri arasında binicilikle ilgili bir tenasüp, "Türk" ile "terk" arasında da bir ses oyunu belirir. Mısraın tam anlamı kesin değildir; çevirideki okuma bizim tespitimizdir.

Mahlas beytinde ticaret dili sonuca bağlanır. Âşık canını verip bir öpücük almak istemiştir, ama alışveriş gerçekleşmez. "Taṣavvurdan ziyān itdüm" sözü iki türlü okunabilir: hayal kurmanın kendisinden zarar ettim, ya da tasavvur edilemeyecek ölçüde zarar ettim. Kubbealtı Lugatı "tasavvur" kelimesini zihinde şekillendirme, hayal etme diye açıklar; iki okumada da âşığın kazancı yalnız hayalde kalmıştır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar