Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Böyle yüz döndürmeñüñ vechini şāhum bilmedüm
N’eyledüm n’itdüm nedür cürm ü günāhum bilmedüm
Na‘l-i esbüñ var iken miḥrāba secde itdigüm
Vālih ü ser-mest-i ‘ışḳam secde-gāhum bilmedüm
Mū-be-mū seyr eyleyem zülf-i nigārı dir idüm
Ṭuş olınca ḳanda gitdügini rāhum bilmedüm
Ṭutdı jengār-ı ḫaṭ āhumdan yüzüñ āyīnesin
Böyle te’s̱īr idecegin dūd-ı āhum bilmedüm
Dün gice sürdüm yüzümi āstānına Münīr
Līkin itdi mi leke rūy-ı siyāhum bilmedüm

Günümüz Türkçesiyle

1. Şahım, benden böyle yüz çevirmenin sebebini bilemedim; ne yaptım, ne ettim, suçum ve günahım nedir bilemedim.

2. Atının nalı ortada dururken mihraba secde ettim; aşkla şaşkın ve sarhoşum, secde edeceğim yeri bilemedim.

3. Sevgilinin zülfünü kıl kıl dolaşayım derdim; ona rastlayınca yolumun nereye gittiğini bilemedim (kıvrımlarında yolumu kaybettim).

4. Ahımdan yüzünün aynasını ayva tüyünün pası (jengâr) kapladı; ahımın dumanının böyle etki edeceğini bilemedim.

5. Münîr, dün gece yüzümü onun eşiğine sürdüm; ama kara yüzüm (günahkâr yüzüm) eşiğe leke yaptı mı, bilemedim.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yüz doksan sekizincisidir (tg 198). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Ersoy girişteki redif listesinde bu gazelin redifini "-Um bilmedüm" diye gösterir; birinci tekil iyelik eki ile "bilmedüm" fiili her beyitte tekrar eder. Kafiye kelimeleri şāh, günāh, secde-gāh, rāh, āh ve siyāhtır. Gazel yalnız Vatikan nüshasında (VT 144b) bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

"Bilmedüm" redifi gazele bir şaşkınlık ve itiraf havası verir. Âşık her beyitte bir şeyi bilemediğini söyler: sevgilinin neden yüz çevirdiğini, nereye secde edeceğini, yolunun nereye gittiğini, ahının etkisini ve yüzünün eşiğe leke bırakıp bırakmadığını.

Anlam ve Söz Sanatları

Matlada sevgili bir "şāh"tır ve âşık ondan gördüğü ilgisizliğin sebebini kendi suçunda arar. İkinci beyit ibadet terimleriyle kurulur. Kubbealtı Lugatı "na'l" kelimesinin nal kelimesinin eski metinlerdeki asıl şekli olduğunu, "mihrap" maddesinde de bu kelimenin edebiyatta sevgilinin kemer biçimindeki kaşları için kullanıldığını kaydeder. Atın nalı da kemer biçimlidir; âşık, sevgilinin atının nalı gibi asıl secde yeri dururken mihraba yönelmiş, aşk sarhoşluğundan kıblesini şaşırmıştır (bizim tespitimizdir). "Na‘l", "miḥrāb", "secde" ve "secde-gāh" arasında bir tenasüp vardır.

Üçüncü beyitte "mū-be-mū" (kıl kıl, ayrıntısıyla) sözü zülfün tellerini çağrıştırır. Âşık zülfü tel tel gezmeyi tasarlamış, ama ona varınca kıvrımları arasında yolunu kaybetmiştir. Dördüncü beyit madenî aynanın paslanması fikrine dayanır. Kubbealtı Lugatı "jengâr" kelimesini pas, kir, bakır pası, bakır yeşili diye açıklar. Sevgilinin yüzü bir aynadır, yüzde yeni çıkan ayva tüyü (ḫaṭ) de bu aynayı kaplayan yeşilimsi pastır. Âşık bu pasın kendi ahının dumanından geldiğini düşünür; dumanın aynayı karartması ile ahın sevgiliye etki etmesi aynı tabloda birleşir.

Mahlas beyti bir saygı hareketini anlatır. Kubbealtı Lugatı "yüz sürmek" deyimini sevgi ya da saygı ifadesi olarak birinin huzurunda yere kapanmak diye açıklar ve aynı maddede Zâtî'nin "o sanem izine yüz sür" mısraını örnek verir. "Rūy-ı siyāh" (kara yüz) ise günahkârlığı anlatır; Kubbealtı Lugatı "yüzü kara" deyimini bir ayıbı, utanılacak bir kusuru olan kimse diye açıklar. Âşık eşiğe yüz sürmüş, fakat kara yüzünün o temiz eşiği lekeleyip lekelemediğinden emin olamamıştır. "Siyāh" ile "leke" arasında bir tenasüp, kara yüz ile eşiğin temizliği arasında bir tezat vardır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar