Özgün Metin

Vezin: mefā‘īlün mefā‘īlün fe‘ūlün

Bilürdüñ ben faḳīri hem-deminden
Göreydüñ kūyuñ itiyle deminden
Ḫayāl-i yār ile ṭolmışdı sīne
Göñül ḳandayıduñ bilsem deminden
Raḳībi hem-dem itme kendüñe kim
Ṣorulmaz kişi illā hem-deminden
Delüdür diyü yıḫma göñlümi hīc
Ṣaḳın abdāl-ı Rūmuñ sen deminden
Ḳara zülfüñde göñlüm şeb-rev olmaḳ
Baña yegdür cihān[uñ] ṣubḥ-deminden
‘Acebdür kim ser-ā-ser yanmaz ise
Münīrī ‘āḳıbet sīnem deminden

Günümüz Türkçesiyle

1. Beni, bu yoksulu, arkadaşımdan tanırdın; keşke sokağının köpeğiyle birlikte olduğum andan beri beni görseydin.

2. Göğsüm sevgilinin hayaliyle dolmuştu; ey gönül, o andan beri neredeydin, bir bilsem.

3. Rakibi kendine arkadaş edinme; çünkü kişi ancak arkadaşından sorulur (insan yoldaşıyla tanınır).

4. "Delidir" diye gönlümü hiç yıkma; sakın, sen Rum abdallarının nefesinden (bedduasından, etkili sözünden) kork.

5. Kara saçında gönlümün gece gezgini olması, bana dünyanın sabah vaktinden daha iyidir.

6. Münîrî, sonunda göğsümün nefesinden (ahımdan) baştan başa yanmazsa şaşılacak şeydir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir altı beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin iki yüz yirmi birincisidir (tg 221). Vezin "mefā‘īlün mefā‘īlün fe‘ūlün" kalıbıdır. Redif "deminden"dir; kafiye bu redifin önündeki seslerle değil, "dem" kelimesinin her beyitte başka bir anlama ya da başka bir kelimeye bağlanmasıyla kurulur: "hem-deminden", "itiyle deminden", "bilsem deminden", "sen deminden", "ṣubḥ-deminden", "sīnem deminden". Gazel VT (150a) ve VY (125b) nüshalarında bulunur. Aparata göre ikinci beyit VT'de yoktur. Beşinci beyitteki "cihān[uñ]" kelimesinin köşeli ayraç içindeki kısmı Ersoy'un vezne ve anlama göre tamiridir; aparatta VY'nin okuması "cinān[uñ]" diye görünür, ancak bu kelimenin özel harfleri neşirde basılamamıştır, okuma bizim tamamlamamızdır. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin asıl hüneri redifte toplanır. Kubbealtı Lugatı Farsça "dem" kelimesine nefes, soluk ve zaman, an anlamlarını verir; "hemdem" ise aynı sözlükte birlikte bulunan, samimi arkadaş diye geçer. Şair bu kelimeyi her beyitte başka bir anlamla kullanır: birinci ve üçüncü beyitte "hem-dem" arkadaştır, ikinci beyitte "dem" o andır, dördüncü beyitte abdalların nefesi, beşinci beyitte "ṣubḥ-dem" sabah vakti, altıncı beyitte göğsün nefesi, yani ahtır. Bu, aynı sesin farklı anlamlarla tekrarlanmasına dayanan bir cinastır. Matla ile üçüncü beyit birbirine bağlıdır. Âşık, sevgilinin sokağındaki köpeği arkadaş edinmiştir ve sevgilinin onu bu arkadaşından tanıyabileceğini söyler. Üçüncü beyitte aynı düşünce bir öğüde döner: "Ṣorulmaz kişi illā hem-deminden" mısraı, insanın arkadaşıyla değerlendirildiği fikrini bir hikmetli söz gibi ifade eder; bu bir irsal-i meseldir (bizim tespitimizdir). Böylece rakibi arkadaş edinen sevgili, rakibin kötülüğüyle anılacaktır.

Dördüncü beyit gazelin en dikkat çekici beytidir. Kubbealtı Lugatı "abdal" maddesinde kelimenin kalender, gezgin derviş anlamını verir ve abdalların dünya menfaatine önem vermedikleri için hallerinin halkın gözünde akılsızlık sayıldığını kaydeder; aynı maddede "Abdâlân-ı Rum" terkibi, Osmanlı Devleti'nin kuruluşunda savaşlara katılan, Anadolu ve Rumeli'nin Türkleşmesinde hizmetleri görülen erler ve dervişler diye açıklanır. Münîrî "deli" denen gönlünü bu abdallara benzetir: delice görünen gönlün nefesi abdalların nefesi gibi tesirlidir, onu kırmaktan sakınmak gerekir. Divanda Koyun Baba için yazılmış tg 237'de de, neşir başlığına göre, "Abdalān-ı Rūm" anılır. Beşinci beyitte kara saç geceye, âşığın gönlü bu gecede dolaşan bir gece gezginine benzetilir; saçın karanlığı dünyanın sabahından üstün tutulur ve gece ile sabah arasında bir tezat kurulur. Mahlas beytinde göğüsten çıkan ahın sıcaklığı şairi baştan sona yakacak bir ateş olarak düşünülür.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar