Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün mefā‘ilün fe‘ilün

Girse dirsin ele ṣaçı girihi
Delü misin göñül ya ḫod zırıhī
Tīr-i ġamzeñden itmeseydi ḥaẕer
Ḳara zülfüñ geyer midi zırıhı
Ḫāk-i pāyın ṣabā ḫaber vireli
Her dem uçar gözümde gerd-i rehi
Dem-i Ḥıżr-ı zamān irişdi diyü
Sebz-pūş itdi ḫaṭṭı mihr ü mehi
Şöyle odlara yanduġı bu Münīr
Sini sevdügidür hemān günehi

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey gönül, "Onun saçının düğümü elime geçse" diyorsun; deli misin, yoksa zırhlı mısın? (Kıvrım kıvrım zülfe el uzatmak ancak delinin ya da zırh giymiş birinin işidir; bizim okumamızdır.)

2. Kara zülfün senin gamzenin okundan sakınmasaydı, hiç zırh giyer miydi? (Zülfün halka halka kıvrımları zırhın halkalarına benzetilir.)

3. Sabah rüzgârı onun ayağının toprağından haber vereli beri, yolunun tozu her an gözümde uçuşur.

4. Zamanın Hızır'ının nefesi erişti diye, (yüzündeki) hat güneşe ve aya yeşil giydirdi. (Yanaklardaki ince tüylerin yeşilimsi görünmesi, Hızır'ın dokunduğu yerin yeşermesine bağlanır.)

5. Bu Münîr'in böyle ateşlerde yanmasının tek günahı seni sevmesidir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin üç yüz sekizincisidir (tg 308). Vezin "fe‘ilātün mefā‘ilün fe‘ilün" kalıbıdır. Kafiye kelimeleri girih, zırıh, zırıh, reh, meh ve güneh'tir; hepsi "-ih/-eh" sesiyle biter ve sonlarına "-i" sesi gelir. Ersoy'un giriş bölümündeki redif listesinde bu gazelin numarası yer almaz. Gazel iki divan nüshasında bulunur (VT 170b, VY 143b). Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin ilk iki beyti zırh imgesi üzerine kurulmuştur. Kubbealtı Lugatı "zırh" kelimesini savaşta silah darbelerinden korunmak için giyilen, demir ya da tel levhalardan yapılmış giyecek diye açıklar ve kelimenin eskiden "zırıh" biçiminde de kullanıldığını belirtir. "Girih" kelimesini ise düğüm diye açıklar ve Şeyhî'nin şu beytini örnek verir: "Ok ile kıl açar idi girihten / Kapardı halka nîzeyle zirihten". Şeyhî'nin beytinde de girih ile zırıh kafiyededir ve ok ile halka bir arada geçer; Münîrî'nin ilk iki beyti aynı kelime takımını kullanır. TDV İslâm Ansiklopedisi Münîrî'nin Türkçe gazellerinde Şeyhî'den de etkilendiğini söyler, ama bu gazelin söz konusu beyitle doğrudan bir ilişkisi olduğunu gösteren bir kayıt yoktur.

Matlada "zırıhī" ile ikinci beyitteki "zırıhı" arasında ses benzerliğine dayanan bir cinas vardır: ilki "zırhlı, zırh giymiş" anlamında bir sıfat, ikincisi "zırhı" demektir (bizim okumamızdır). Gönül, sevgilinin zülfünün düğümüne el atmak ister; bu ancak deliliktir ya da zırh giymiş bir cesarettir. İkinci beyitte bu kez zırhı zülüf giyer. Zülfün halka halka kıvrımları zırhın halkalarına benzetilir ve zırh giymesi, sevgilinin gamzesinin okundan sakınmasıyla açıklanır. Kubbealtı "gamze" kelimesini göz süzerek göz ucuyla bakma diye açıklar; gamze ile ok arasındaki bağ bu bakışın yaralayıcılığından gelir. Bir güzellik unsuru öteki güzellik unsurundan korunur; bu hüsn-i talil türünden bir sebep gösterme örneğidir.

Dördüncü beyitte Hızır'ın yeşillikle ilişkisi kullanılır. Kubbealtı Hızır maddesinde, ona bu adın kuru bir nebat parçası üzerine oturunca orasının yeşermesi yüzünden verildiğini aktarır. Kubbealtı "sebz" kelimesini yeşil diye açıklar ve Rûhî-i Bağdâdî'nin hattı ve kâkülü "siyâh u sebz" diye anan beytini örnek verir; yani yanaktaki tüylerin yeşil renkle anılması şiirde bilinen bir söyleyiştir. Münîrî bu yeşilliği Hızır'ın nefesine bağlar: güneş ve ay gibi parlayan yanaklar, zamanın Hızır'ı gelince yeşile bürünmüştür. "Zamanın Hızır'ı" ifadesinin kimi kastettiği beyitte belli değildir.

Üçüncü beyit sabah rüzgârının getirdiği haber üzerine kuruludur: sevgilinin ayağının toprağından söz edilince âşığın gözünde yolun tozu uçuşur. Mahlas beyti ise sade bir itiraftır; şairin bütün suçu sevgiliyi sevmesidir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Kitaplar

  • Kubbealtı Lugatı (Misalli Büyük Türkçe Sözlük), "zırh", "girih", "gamze", "Hızır" ve "sebz" maddeleri. https://lugatim.com/s/girih

Çevrimiçi kaynaklar