Münîrî, Tuyuğ 1: Hesap Gününe Kadar

Tuyuğ 1 — Şol kim oldı mübtelā-yı ‘ışḳ-ı yār

Amasya05 Yayın Kurulu • Editör: Mevlüt Erdem Öztürk • 01 Ekim 2026 • Güncellendi: 07 Ekim 2026 • 4 dk okuma

Münîrî'nin ilk tuyuğunda aşka tutulanın sabrı ve kararı kalmaz; hayalin parmağı sevgilinin saç dizisini hesap gününe kadar elinden bırakmaz.

Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Şol kim oldı mübtelā-yı ‘ışḳ-ı yār
Neyler anda ṣabr u ārām u ḳarār
‘Iḳd-ı zülfin ḳomaz engüşt-i ḫayāl
Tā olınca ey göñül rūz-ı şumār

Günümüz Türkçesiyle

1. Sevgilinin aşkına tutulan kişide sabrın, dinginliğin ve kararın ne işi olur? Ey gönül, hayal parmağı onun saçının dizisini hesap günü gelinceye kadar elinden bırakmaz. ("Rûz-ı şümâr", sayı ve hesap günü, kıyamet günüdür.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir dört mısralık bir tuyuğdur ve neşirdeki yirmi bir tuyuğun ilkidir (tyğ 1). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Birinci, ikinci ve dördüncü mısralar "-ār" sesiyle kafiyelenir (yār, ḳarār, şumār); üçüncü mısra kafiyesiz kalır. TDV İslâm Ansiklopedisi tuyuğu genellikle bu kalıpla yazılan, çoğunlukla "a a x a" düzeninde ve cinaslı kafiyelenen, mahlas kullanılmayan dört mısralık bir nazım şekli olarak tanımlar; Anadolu sahasında bu şekle fazla rağbet edilmediğini, en önemli tuyuğ şairinin Atâyî sayıldığını da kaydeder. Münîrî'nin tuyuğlarının hiçbirinde mahlas yoktur. Ersoy, divanın üç nüshasında da bu dörtlüklerin "rubâî" başlığını taşıdığını, müstensihlerin dört mısralık her şiire bu adı verdiğini söyler; vezinlerine bakarak onları tuyuğ sayar ve Münîrî'nin bu şekle yer vermesini Atâyî etkisine bağladığını bir tahmin olarak belirtir. Bu tuyuğ üç nüshada da bulunur (VT 177a, VY 148a, Ü 61a). Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

İlk iki mısra bir yargı kurar: aşka tutulan kişide sabır, huzur ve karar kalmaz. Kubbealtı "mübtelâ" kelimesine bir şeye tutulmuş, düşkün anlamını verir. "Ṣabr u ārām u ḳarār" sıralaması âşığın kaybettiği şeyleri birbirine yakın üç kelimeyle sayar. Son iki mısra bu yargının sebebini bir imgeyle gösterir: hayalin parmağı sevgilinin saçına takılmıştır ve kıyamete kadar onu bırakmayacaktır.

Kubbealtı "ıkd" kelimesine gerdanlık ve dizi, "engüşt" kelimesine parmak, "şümar" kelimesine sayı ve sayma anlamlarını verir; "rûz" ise gündür. Bu kelimeler arasında bir tenasüp görüyoruz: parmak bir diziyi tutar, dizi tanelerle sayılır ve şiir "sayı günü" ile kapanır. Hayalin parmağının saç dizisinde, tesbih çeker gibi, kıyamete kadar dolaşması bu bağlantıdan çıkan bir okumadır (bizim okumamızdır). "Rûz-ı şümâr" sözü aynı zamanda aşkın süresini kıyamete kadar uzatır ve tuyuğun son mısraına hüküm niteliği verir.