Ezinepazar'ın doğusundaki Yolyanı, belgelerde yüzyıllar boyunca Heniske adıyla geçen bir Merkez köyüdür. Bu eski ad, 1423 yılında Arapça yazılmış bir vakfiyede "Hânske köyü" biçiminde karşımıza çıkar: Amasya'nın soylu kadınlarından üçü, köyün yakınındaki Emîrtaş mevkiinde yaptırdıkları çeşmeyi bu belgeyle vakfa bağlamıştır. 2025 sonunda köyde 289 kişi kayıtlıydı; 2012 verilerini içeren eski köy kaydı ise Yolyanı'nı il merkezine 42 kilometre uzaklıkta gösterir.

Heniske Adı

Bekir Başalan'ın Amasya Merkez ilçesinde adı değiştirilen yerleşimleri sıraladığı tabloda Yolyanı'nın eski adı Heniske olarak verilir. Başalan bu değişikliği, eski adın anlamca yakın bir karşılıkla değil büsbütün başka bir adla değiştirildiği örnekler arasında sayar; Doğantepe ile Zara, Gözlek ile Yıldız da aynı gruptadır. Heniske adının anlamı ve değişikliğin tarihi kaynakta yer almaz.

Tayfun Soydal, 1845 temettuat defterlerine göre Ezinepazar nahiyesini incelediği tezinde Ezinepazar köyünün doğusunda Heniske'nin, güneyinde Ebecik'in (bugünkü İbecik), batısında Uygur'un, kuzeyinde Eskikızılca'nın bulunduğunu yazar. Bu, köyün bugünkü konumunu belirleyen en açık kayıttır. Soydal'ın incelediği yirmi altı köyün defterleri arasında Heniske'ye ait bir defter görünmez; köyün 1845'te başka bir idarî birim içinde mi yazıldığı, defterinin mi kaybolduğu tezden anlaşılmaz.

Daha eski bir kayıt 1530 tarihli Karaman ve Rûm muhasebe defterindedir. Defterin dizininde Yavaş nahiyesinde "Haniski" adlı bir köy, 376. sayfada kayıtlıdır. Aynı nahiyede Efte (bugünkü Sarımeşe), Karsan, Olkuz (Uygur), Kirap, Zigala, Saru-alan, Halîfelü ve Keçilü gibi Ezinepazar çevresinin bugün de bilinen köyleri yazılıdır. Haniski adının Heniske'ye bu kadar yakın olması ve komşu köylerle birlikte aynı nahiyede yer alması, kaydın bugünkü Yolyanı'ya ait olduğunu büyük ölçüde düşündürür; ama defterde bu eşleşmeyi kesinleştiren ayrı bir bilgi yoktur.

Emîrtaş Çeşmesi ve 1423 Vakfiyesi

Köyün adının geçtiği en eski belge, Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'ın Bâbıâli arşivinden kopyalayıp Amasya Tarihi'ne aynen aldığı bir vakfiyedir. Yasar'ın anlattığına göre Amasya valisi iken II. Murad'ın lalası olan ve 822 (1419) yılında ölen Hacı Bayram Beyzâde Melik İsmâil Gâzi Bey'in kızları Hüsnî Paşa ile Şahrûz Hatun, anneleri Hacı Osman Paşa kızı Paşa Hatun ile birlikte üç çeşme yaptırmıştır: biri Amasya'da Süveydâ (Savâdiye) yakınındaki Savakça Mahallesi'nde, biri Lâdik kasabasında Şeyh Ahmed-i Kebîr zaviyesinin yanında, biri de Heniske köyünün Emîrtaş mevkiinde. Çeşmelerin bakımı için mülklerini 826 yılının şaban ayında (Temmuz 1423) vakfetmiş, tevliyeti hayatta oldukça annelerine, ondan sonra kız kardeşleri İhsân Paşa Hatun'a ve onun evladına bırakmışlardır.

Vakfiyenin Arapça metni bu kısa özeti birkaç ayrıntıyla tamamlar. Belgeyi, kadınların vekili olarak Paşa Hatun'un kardeşi Hacı Ali bin Hacı Osman Paşa ikrar etmiştir. Vakfedilen mal, Lâdik yakınındaki Akpınar köyünün üç hissesidir; gelirinin altıda biri mütevelliye ayrılmış, geri kalanı çeşmelerin onarımına, ihtiyaç kalmazsa yine mütevelliye harcanmak üzere bağlanmıştır. Üçüncü çeşmenin yeri metinde "Amasya şehrinin işlerinden Hânske köyü yakınında Emîr Taş diye bilinen yerde" sözleriyle tarif edilir. Belge 11 Şaban 826 (Temmuz 1423) tarihini taşır; üstünde Amasya kadısı Muhammed bin Abdurrahman el-Muslihî'nin ve 19 Safer 832 (Kasım 1428) tarihiyle Tokat kadısı Hasan bin Emîr'in tasdikleri bulunur. Emîrtaş adının bugün köyde bir mevki olarak yaşayıp yaşamadığına, çeşmenin izine rastlanıp rastlanmadığına dair bir kayıt bulunamamıştır.

Vakıf Köyü ve Halvetî Şeyhi

Birkaç yıl sonraki bir vakıf kaydı Heniske'yi bu kez bütünüyle bir vakfın geliri olarak gösterir. Yasar'a göre Bîçâroğlu Nureddîn Hacı Hamza Bey'in oğlu Mehmed Bey, Amasya'dan Geyve'ye gitmiş ve orada yaptırdığı zaviye ile imarete 832 yılının şevval ayında (Temmuz 1429) babasından kendisine kalan Amasya'daki bir kervansarayı, on bir dükkânı, Heniske ve Menkire köylerini, iki parça bağı ve Sûhlar Çiftliği'ni vakfetmiştir. Köyün gelirinin yüzyıllar boyunca Geyve'deki bu vakfa akıp akmadığını gösteren başka bir kayda ulaşılamamıştır.

Yasar, Amasya'nın güneyini kaplayan ve merkezi Ezinepazar olan Öz nahiyesini anlatırken bu bölgede gömülü tanınmış şeyhleri de sayar: Baba İlyâs-ı Horasânî'nin torunlarından Şeyh Bâyezîd Çelebi Efte köyünde, Halvetîlerin tanınmışlarından Şeyh Musliheddîn Efendi İnepazar'da (Ezinepazar), yine Halvetî büyüklerinden Şeyh Ahmed Efendi de Heniske köyünde yatmaktadır. Şeyh Ahmed Efendi'nin kim olduğu ve hangi tarihte yaşadığı bu kısa kayıtta belirtilmez.

Heniske Eşrafından Bir Hayırsever

XX. yüzyılın başında köyün adı şehirdeki bir medresenin tarihinde geçer. Yasar'a göre Burmalı Minare Camii'nin doğusundaki çeşmenin yanında bulunan bina eskiden mahkeme yeriydi; mahkeme 1115 (1703-04) yılında başka bir eve taşınınca sermimar Amasyalı Hüseyin Beyzâde Hacı Hâfız Hasan Efendi binayı satın alıp sıbyan mektebi yapmış, 1117 (1705-06) yılında Bakkallar İçi'ndeki birkaç dükkânı mektebe vakfetmiştir. Mektep zamanla harap olup vakıfları da elden çıkınca, ulemadan Muharrem Efendi'nin burada muallim olması üzerine Heniske eşrafından Hatîbzâde Hacı Mehmed Emîn Efendi 1327 (1909) yılında yerine güzel bir medrese yaptırmış, müderrisliğini de Muharrem Efendi'ye vermiştir.

Salnamelerden Bugüne

Sabit Genç'in salnamelere dayanarak hazırladığı Amasya sancağı idarî tablosunda, 1884-1889 yıllarına ait Sivas vilayeti salnamelerinde Amasya kazasının nahiyeleri arasında Heniske adı da geçer. Bu dönemde nahiye sayısının çok artmış olması nedeniyle listede Tuzsuz, Gerne ve Boğa gibi başka köy adları da nahiye olarak yer alır; Heniske'nin bu kısa dönemde bir nahiye merkezi sayıldığı anlaşılır, ama nahiyeye hangi köylerin bağlandığı belirtilmez.

Eski köy kaydına göre Yolyanı'nın nüfusu 1985'te 862, 1990'da 685, 2000'de 602 idi; aynı kayıt köyde faal bir ilköğretim okulu, su şebekesi ve kanalizasyon bulunduğunu, sağlık evi ve PTT'nin ise olmadığını belirtir. Adrese dayalı kayıtlarda köy 2008'de 528 kişiyle en kalabalık yılını yaşamış, sonra hemen her yıl biraz daha azalmıştır; 2016'da 318'e, 2025'te 289'a inmiştir. Son yılın kaydında 139 erkek ve 150 kadın vardır.

2023 il çevre raporundaki köy içme suyu envanteri Yolyanı'nın şebekesini 2008'de kurulmuş ve bir kaynaktan beslenen bir sistem olarak gösterir. Köy için yılda ortalama 12.326 metreküp su çekilir ve su yeterli sayılır; envanterin açıklama sütununa 2018'de yapılan bir çalışma not edilmiştir. Envanterde köyün nüfusu 307 olarak yazılıdır.

Kronoloji

826 (1423): Heniske yakınındaki Emîrtaş çeşmesi için vakfiye düzenlenir.

832 (1429): Bîçâroğlu Mehmed Bey, Heniske ve Menkire köylerini Geyve'deki zaviyesine vakfeder.

1530: Yavaş nahiyesinde Haniski köyü deftere yazılır.

1884-1889: Salnamelerde Heniske, Amasya kazasının nahiyeleri arasında anılır.

1327 (1909): Heniske eşrafından Hatîbzâde Hacı Mehmed Emîn Efendi şehirde bir medrese yaptırır.

2008: Köyün içme suyu şebekesi kurulur; nüfus 528 ile en yüksek değerine çıkar.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar