Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Kirpigüñ siḥr oḳıdur ebrūlaruñdur yay aña
Bir benüm gibi belā-keş uġrarısa vay aña
Bu ne ruḫsār-ı dil-ārā olur ey sulṭān-ı ḥüsn
Kim felekde reşk ider mihr-i cihān-ārāy aña
Nāle itse ‘āşıḳ-ı dil-ḫaste derdüñden senüñ
Ḥaḳ budur kim bir nefes hem-dem olamaz nāy aña
Ol ḳamer-ruḫ olmadıysa Yūsuf-ı Mıṣr-cemāl
Bes ne yüzden secde eylerler günile ay aña
Ḥāżır olmazsa Baṣīrī ḫāk-i pāk itdükce baḫş
Billāh ey çoḳ sevdügüm andan ḳoyasın hāy aña

Günümüz Türkçesiyle

1. Kirpiğin büyü okudur, kaşların da onun yayıdır; benim gibi bir belâ çekene rastlarsa vay onun haline.

2. Ey güzellik sultanı, bu ne gönül süsleyen yanaktır ki gökte dünyayı süsleyen güneş ona haset eder.

3. Gönlü hasta âşık senin derdinden inlese, doğrusu ney bile bir nefes ona eşlik edemez. (Ney inleyişiyle bilinir; "nefes" hem an hem de neye üflenen soluktur.)

4. O ay yüzlü Mısırlı Yusuf güzelliğinde değilse, güneşle ay ona ne yüzden secde ederler? (Yusuf'un rüyasında güneşin, ayın ve on bir yıldızın ona secde ettiği anlatılır.)

5. Sen o temiz toprağa her bağışta bulunduğunda Basîrî orada olmazsa, Allah aşkına ey çok sevdiğim, ondan ona da bir pay ayır. (Mısra sonundaki "hāy" kelimesi bu bağlamda anlamsız kalır; Arap harfli yazıda yalnız noktalarla ayrılan "pāy", yani pay okunması anlamı tamamlar. Neşirdeki okunuş korunmuştur, anlam bu tahmine dayanır.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir gazeldir ve aruzun remel bahrinden "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır; neşir vezin göstermez, kalıp taktimden çıkar. Redif "aña" kelimesidir; kafiye "-ay" sesidir: yay, vay, ārāy, nāy, ay, hāy. Mahlas son beyitte geçer. Gazel Ahmet Kartal'ın neşrinde XVII numaradadır. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Gazelin matlaı Âşık Çelebi'nin Meşâ'irü'ş-şu'arâ'sında, Basîrî'nin örnek şiirleri arasında başka bir biçimle geçer: "Kirpügüñ siḥr oḳlarıdur ḳaşlaruñdur yay aña / Bir benüm gibi belā-keş uġrar ise vay aña". Burada kirpikler "büyü okları", kaşlar da onların yayıdır. Tezkirenin neşrine göre bu matla bazı nüshalarda yoktur. Âşık Çelebi'deki okuyuş vezne daha düzgün oturur; divan nüshasındaki "siḥr oḳıdur ebrūlaruñdur" sözü anlamca aynıdır.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla divan şiirinin en yaygın silah benzetmelerinden birini kurar: kirpik ok, kaş yaydır. Basîrî bu oka "siḥr", yani büyü sıfatını ekler; sevgilinin bakışı hem yaralar hem de büyüler. İkinci mısradaki "vay aña", vay onun haline sözü, bu okun benim gibi belâ çekmiş birine rastlamasından doğacak sonucu konuşma dilinin sesiyle verir. İkinci beyitte sevgilinin yanağı, dünyayı süsleyen güneşi bile kıskandıracak kadar parlaktır. "Dil-ārā" ile "cihān-ārāy", gönül süsleyen ile cihan süsleyen, aynı kökten gelen iki sıfat olarak yan yana durur.

Üçüncü beyitte âşığın iniltisi neyin iniltisiyle karşılaştırılır. Ney, kamıştan koparılıp ayrılık acısıyla inleyen bir çalgı olarak divan şiirinde âşığın arkadaşıdır. Ama âşığın feryadı öyle büyüktür ki ney ona bir nefes bile eşlik edemez. "Nefes" kelimesi hem kısa bir an hem de neye üflenen soluk anlamına geldiği için beyitte bir tevriye vardır.

Dördüncü beyit Kur'an'daki Yusuf kıssasına telmihte bulunur. Yusuf rüyasında güneşin, ayın ve on bir yıldızın kendisine secde ettiğini görmüştür. Şair, sevgili Yusuf güzelliğinde değilse güneşle ayın ona neden secde ettiğini sorar. "Ne yüzden" sözü hem "ne sebeple" hem de "hangi yüzle" anlamına gelir; ay yüzlü sevgiliden söz eden bir beyitte bu iki anlam birlikte çalışır. Makta beytinde şair, sevgilinin bağışlarından kendine de pay ayrılmasını ister. "Ḫāk-i pāk", temiz toprak, sevgilinin kapısındaki âşıkları ya da eşiğini hatırlatır; ancak beytin okunuşu tam kesin olmadığından bu yorum ihtiyatla verilmiştir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Âşık Çelebi, Meşâ'irü'ş-şu'arâ, hzl. Filiz Kılıç, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 182, Basîrî maddesi (matla; nüsha farkı: dipnot 1912). ekitap.ktb.gov.tr

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar