Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Her ġazel kim dinilür ol yüz ü göz ü ḳaşıçun
Naḳş-ı la‘lüñ dōstlar ol dilber-i naḳḳāşıçun
Dil yaradur yoldaşdur yanuñdan eksük itme kim
Cān virür cānā senüñ tīgün yarar yoldaşıçun
Kāşkī bir ṭaş olaydı başumuz yoluñda kim
Ḥasret iltür başumuz yoluñdaki her ṭaşıçun
Ben kimem kim ḫāk-i pāyüñ idem efser başuma
Tāc-ı devletdür ḳaçan zībā gelür her başıçun
Ger Baṣīrī itlerüñ öñünde olsa ṭañ degül
Bu muḳarrer cān virür ḳardaş olan ḳardaşıçun

Günümüz Türkçesiyle

1. Söylenen her gazel o yüz, o göz ve o kaş içindir; dostlar, la'l dudağın nakşı da o nakkaş dilber içindir. (Beyit iki türlü anlaşılabilir: gazellerde çizilen dudak resmi, o ressam güzelin hatırı içindir; ya da güzelin dudağını bu kadar güzel nakşeden o dilberin kendisidir.)

2. Gönül bir yaradır, bir yol arkadaşıdır; onu yanından eksik etme. Çünkü ey sevgili, gönül senin kılıcının işe yarar yoldaşı için can verir. ("Yara" ile "yarar" kelimeleri arasında ses oyunu vardır. Kılıcın yoldaşı, kılıcın açtığı yaradır; gönül o yaraya can verecek kadar bağlıdır.)

3. Keşke başımız senin yolunda bir taş olsaydı; çünkü başımız, yolundaki her taş için hasret taşır.

4. Ben kim oluyorum ki ayağının toprağını başıma taç edeyim; o, devlet tacıdır, her başa ne zaman yakışır ki?

5. Basîrî senin köpeklerinin önünde dursa şaşılmaz; şu kesindir ki kardeş olan kardeşi için can verir. (Sevgilinin kapısındaki köpekler, divan şiirinde o kapıdan ayrılmayan âşıkların yoldaşıdır; şair onları kardeşi sayar.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir gazeldir ve aruzun remel bahrinden "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır; neşir vezin göstermez, kalıp taktimden çıkar ve birkaç Türkçe hecede imale gerektirir. Redif "-çun" (için) ekidir; kafiye "-aşı" sesine dayanır: ḳaşı, naḳḳāşı, yoldaşı, ṭaşı, başı, ḳardaşı. Mahlas son beyitte geçer. Gazel Ahmet Kartal'ın neşrinde XXXVII numaradadır ve Basîrî'nin kendi hattıyla yazdığı Farsça divanın sonundaki Türkçe şiirler arasında yer alır. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel, sevgilinin güzelliğini ve âşığın ona bağlılığını, her beyitte başka bir eşya ya da kişi üzerinden anlatır. İlk beyitte şiirin kendisi konu edilir: söylenen bütün gazeller sevgilinin yüzü, gözü ve kaşı içindir. "Naḳş" ile "naḳḳāş" kelimeleri aynı kökten gelir ve aralarında iştikak sanatı vardır; sevgiliye "nakkaş dilber" denmesi, onu hem resmi çizilen hem de resmi çizen biri yapar. Beytin ikinci mısraında hitabın "senin" ile "o" arasında gidip gelmesi, anlamı tam olarak sabitlemeyi güçleştirir; aktarımda iki okuyuş birlikte gösterilmiştir.

İkinci beyit "yara" ile "yarar" arasındaki ses benzerliği üzerine kuruludur. Gönül hem bir yara hem de bir yoldaştır; sevgilinin kılıcının "yarar yoldaşı", yani işe yarar, güvenilir arkadaşı da o kılıcın açtığı yaradır. Böylece gönül, kendisini yaralayan kılıca canını feda eden bir yoldaş haline gelir. Üçüncü ve dördüncü beyitlerde "baş" kelimesi tekrar eder ve "taş" ile cinaslı bir kafiye kurar. Âşık başının sevgilinin yolunda bir taş olmasını ister, çünkü o yolun her taşı ona hasret verir. Dördüncü beyitte ise ayak toprağını başa taç etmek gibi bir saygı jesti bile âşığa fazla görülür: o toprak bir "devlet tacı"dır ve her başa yakışmaz. Ayak ile baş, toprak ile taç arasındaki tezat beytin anlamını taşır.

Son beyit, gazelin bütün imgelerini kardeşlik fikrine bağlar. Divan şiirinde sevgilinin mahallesindeki köpekler, o kapıyı bekleyen âşığın arkadaşları sayılır. Basîrî onların önünde durmayı utanç değil kardeşlik borcu olarak görür ve bunu bir atasözü kesinliğiyle söyler: kardeş kardeş için can verir. İkinci beyitteki "yoldaş" ile son beyitteki "ḳardaş" kelimeleri gazelin iki ucunda birbirine cevap verir. Kartal, Basîrî'nin şiirlerinde âşıklık konusunun önemli bir yer tuttuğunu belirtir; bu gazelde de aşk, âşığın kendini en aşağı yere koymasıyla anlatılır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar