Özgün Metin

Vezin: mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün

Gedā-yı miḥnet-āmūzam beni aç eyleme yā Rāb
Sihām-ı fāḳa vü iflāsa āmāc eyleme yā Rāb
Kibār u aġniyāsı cümle muḥtācın nevālindir
Kerem eyle beni muḥtāca muḥtāc eyleme yā Rāb
Fāriġ edinse de yaz ṣabrın ṭumārına ismim
Yazarsañ daḫı ol defterden iḫrāc eyleme yā Rāb
Ten-i üryānımı taḳvā libāsıyla müzeyyen ḳıl
Rehīn-i minnet-i zerbeft ü dībāc eyleme yā Rāb
Basīrī gibi zelīl-i rif‘atin farḳımda kāfīdir
Serim derd-āşinā-yı efser-i tāc eyleme yā Rāb

Günümüz Türkçesiyle

1. Ben sıkıntıya alışmış bir dilenciyim; Yâ Rab, beni aç bırakma; beni yoksulluk ve iflas oklarına hedef etme.

2. Dünyanın büyükleri ve zenginleri hep senin ihsanına muhtaçtır; kerem et, beni muhtaçlara muhtaç etme.

3. Adımı sabır tomarına yaz; yazdıysan, Yâ Rab, beni o defterden çıkarma. (Mısraın başındaki "Fāriġ edinse de" sözünün anlamı açık değildir; neşirdeki biçim büyük ihtimalle bozuktur. Aktarım, beytin açık olan kısmına dayanır: âşık sabredenlerin defterine yazılmak ve oradan silinmemek ister.)

4. Çıplak bedenimi takva elbisesiyle süsle; beni sırma işlemeli kumaşa ve ipek dibaya minnet eden bir rehine etme.

5. Basîrî gibi düşkün bir kula, başımda olan bu kadar yücelik yeter; Yâ Rab, başımı taç ve külah derdini tanıyan bir baş etme. (İlk mısraın sözdizimi kapalıdır; aktarım, şairin hükümdarlık tacını ve onun derdini istemediği anlamını esas alır.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir gazeldir ve aruzun hezec bahrinden "mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün" kalıbıyla yazılmıştır; kaynak vezin göstermez, kalıp taktimden çıkar. Redif "eyleme yā Rab" sözüdür; kafiye "-āc / -ac" sesine dayanır: aç, āmāc, muḥtāc, iḫrāc, dībāc, tāc. Türkçe "aç" kelimesi, Farsça ve Arapça kelimelerden oluşan kafiye dizisine kısa ünlüyle katılır. Mahlas son beyitte "Basīrī" yazımıyla geçer. Metindeki "Rāb" yazımı neşirdeki gibi bırakılmıştır.

Bu gazel Basîrî'nin divan nüshasındaki Türkçe şiirler arasında yoktur. Ahmet Kartal onu "Basîrî'nin Diğer Şiirleri" başlığı altında Cemal Kurnaz'ın 1999 tarihli kitabından aktarır; Kurnaz'ın kaynağı makalede belirtilmez. Üçüncü beytin ilk mısraı ile son beytin ilk mısraı neşirdeki biçimleriyle tam anlaşılamamaktadır; aktarımda bu yerler belirtilmiştir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel baştan sona Tanrı'ya yöneltilmiş bir yakarıştır ve konusu bakımından münacata yakındır. Her beyit "eyleme yā Rab", yani "Yâ Rab, etme" diye biten bir dilekle kapanır. Şair Tanrı'dan zenginlik istemez; aksine yoksulluğun en ağır sonuçlarından, açlıktan ve insanlara muhtaç olmaktan korunmayı, ama süslü elbise ve taç gibi dünya nimetlerine de bağlanmamayı diler. Bu ölçülü tavır, gazelin ana düşüncesidir.

İlk beyitte yoksulluk ve iflas, âşığı hedef alan oklara (sihām) benzetilir; "āmāc" kelimesi ok atışlarında nişan alınan hedeftir. İkinci beyitte "muḥtāc" kelimesi üç kez geçer: dünyanın büyükleri ve zenginleri bile Tanrı'nın ihsanına muhtaçtır, bu yüzden şair "muhtaca muhtaç" olmak istemez. Kelimenin tekrarıyla kurulan bu söyleyiş, insana el açmanın Tanrı'ya el açmaktan daha ağır bir düşkünlük olduğunu anlatır. Üçüncü beyitte tomar, defter ve yazmak kelimeleri bir tenasüp oluşturur; şair, adının sabredenler defterine yazılmasını ve oradan silinmemesini ister.

Dördüncü beyitte çıplaklık ile elbise karşıtlığı manevî bir anlam kazanır. Şair, bedenini takva elbisesiyle örtmek ister; Kur'an'daki "takva elbisesi" ifadesini hatırlatan bu söz, sırma işlemeli kumaşa ve ipek dibaya karşı konur. Pahalı elbiseler için başkasına minnet etmek, şairin gözünde bir rehinliktir. Son beyitte taç ile külah, yani hükümdarlık alametleri, bir dert olarak görülür. Kurnaz'ın yayımladığı öteki bir gazelde de padişahtan dervişe kadar kimsenin dünya tahtında rahat olmadığı söylenir; iki gazel aynı düşünceyi paylaşır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Kitaplar

  • Ahmet Kartal, "Basîrî ve Türkçe Şiirleri", İlmî Araştırmalar: Dil, Edebiyat, Tarih İncelemeleri 10 (2000), s. 77-96, "Basîrî'nin Diğer Şiirleri", gazel 3: s. 96 (dipnot 23: Kurnaz 1999, s. 142), https://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/handle/11352/1033.
  • Cemal Kurnaz, Türkiye-Orta Asya Edebî İlişkileri, Ankara: Akçağ Yayınları, 1999, s. 142 (Kartal 2000'in aktarımından; kitabın kendisi görülmedi).

Çevrimiçi kaynaklar