Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Ḳaddine benzetdigiyçün servi gülşende şehā
Bāġbān miskine otlar yoldurur bād-ı ṣabā
Nāme iki yüzlü ḫāme dü zebān ben bī-zebān
Bilmezem ne vech ile i‘lām edem ḥālim saña
Tīr-i kīn dā’im deler dil sīne içre ey perī
Ṭāli‘imde var imiş sehm-i sa‘ādet ġālibā
Rūy u mūyın fikri ẕikri baña vird olalı
Hiç görünmez olupdur gözüme aġ u ḳara
Ey Basīrī olmuşam bīgāne ‘aḳl u hūşdan
Tā ki ol şūḫ-ı sitemkār ile oldum āşinā

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey padişahım, gül bahçesinde serviyi senin boyuna benzettiği için sabah rüzgârı zavallı bahçıvana ot yolduruyor. (Bahçıvanın cezası, ot yolmak gibi aşağı bir işe koşulmaktır. Rüzgârın bahçedeki otları eğip savurması da bu sahneye katılır. Beytin ayrıntıdaki anlamı tam olarak kesin değildir.)

2. Mektup iki yüzlü, kalem iki dilli, ben ise dilsizim; hâlimi sana ne yolla bildireceğimi bilmiyorum. (Kâğıdın iki yüzü vardır, kamış kalemin ucu da ikiye yarılmıştır; "iki yüzlü" ve "iki dilli" sözleri aynı zamanda ikiyüzlülüğü anlatır.)

3. Ey peri, kin oku göğüsteki gönlü daima deler; galiba talihimde saadet payı (saadet oku) varmış. ("Sehm" hem ok hem de pay, nasip demektir.)

4. Onun yüzünü ve saçını düşünmek ve anmak benim virdim olalı, gözüme ak ile kara hiç görünmez oldu. (Yüz beyaz, saç siyahtır; ak ile karayı seçememek, kendinden geçmiş olmak demektir.)

5. Ey Basîrî, o zalim şuh güzelle tanışalı beri akla ve hayale yabancı oldum.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir gazeldir ve aruzun remel bahrinden "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır; kaynak vezin göstermez, kalıp taktimden çıkar. Gazelin redifi yoktur; kafiye "-ā / -a" sesine dayanır: şehā, ṣabā, saña, ġālibā, ḳara, āşinā. Türkçe "saña" ve "ḳara" kelimeleri kafiyeye kısa ünlüyle katılır; bu durum, kafiyenin gevşek tutulduğunu gösterir. Mahlas son beyitte "Basīrī" yazımıyla geçer.

Bu gazel Basîrî'nin divan nüshasındaki Türkçe şiirler arasında yoktur. Ahmet Kartal onu "Basîrî'nin Diğer Şiirleri" başlığı altında Cemal Kurnaz'ın 1999 tarihli kitabından aktarır; Kurnaz'ın kaynağı makalede belirtilmez. Metnin yazımı günümüz imlâsına yakındır ("edem", "olmuşam"). Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

İlk beyit, bahçe imgeleriyle kurulmuş küçük bir hikâye anlatır. Divan şiirinde sevgilinin boyu serviye benzetilir; ama bu beyitte benzetme bir suç sayılır, çünkü servi sevgilinin boyuna denk değildir. Serviyi sevgilinin boyuna benzeten bahçıvan, sabah rüzgârı tarafından ot yolmaya koşulur. Benzetmenin yetersizliğini bir ceza sahnesine çeviren bu söyleyiş, hüsn-i talil denen sanata yakındır: rüzgârın bahçedeki otları eğip savurması, bahçıvanın cezası gibi yorumlanır.

İkinci beyit gazelin en ustaca beytidir. Mektup "iki yüzlü"dür, çünkü kâğıdın iki yüzü vardır; kalem "dü zebān", yani iki dillidir, çünkü kamış kalemin ucu ortadan yarılmıştır. Ama "iki yüzlü" ve "iki dilli" sözleri aynı zamanda ikiyüzlülüğü, sözünde durmamayı anlatır. Bu iki aracın karşısında âşık "bī-zebān", dilsizdir. Hâlini sevgiliye bildirmek için ne mektuba ne kaleme güvenebilir, kendisi de konuşamaz. Kelimelerin hem eşya hem insan nitelikleri olarak okunması beyitte bir tevriye zinciri kurar.

Üçüncü beyitte "sehm" kelimesi ok ve pay anlamlarıyla kullanılır. Sevgilinin kin oku âşığın gönlünü deler; âşık bu oku talihinin "sehm-i saadet"i, yani saadet payı sayar. Acı veren okun mutluluk payı olarak görülmesi, âşığın sevgiliden gelen her şeyi nimet sayan tavrını gösterir. Dördüncü beyitte yüz (rūy) ile saç (mūy) kelimeleri kafiyeli bir ikili oluşturur; ikinci mısradaki ak ile kara, bu iki kelimeyi sırasıyla karşılar. Bu, leff ü neşr sanatının açık bir örneğidir. Âşık, yüzün beyazını ve saçın siyahını o kadar çok düşünmüştür ki artık ak ile karayı seçemez. Son beyitte "bīgāne" (yabancı) ile "āşinā" (tanıdık) kelimeleri arasındaki tezat, gazeli toplar: sevgiliye tanış olan âşık, akla yabancı düşmüştür.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Kitaplar

  • Ahmet Kartal, "Basîrî ve Türkçe Şiirleri", İlmî Araştırmalar: Dil, Edebiyat, Tarih İncelemeleri 10 (2000), s. 77-96, "Basîrî'nin Diğer Şiirleri", gazel 4: s. 96 (dipnot 24: Kurnaz 1999, s. 142-143), https://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/handle/11352/1033.
  • Cemal Kurnaz, Türkiye-Orta Asya Edebî İlişkileri, Ankara: Akçağ Yayınları, 1999, s. 142-143 (Kartal 2000'in aktarımından; kitabın kendisi görülmedi).

Çevrimiçi kaynaklar