Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün

Cerr içün şâʿire ḳıṭʿa ya ḳaṣâyid ileden
Beñzer aña ṣata bostancıya terhûn u tere
Eblehi gör iledür Hinde biber Mıṣra şeker
Bir şeyi tuḥfe ider kopduġı bitdügi yire

Günümüz Türkçesiyle

1. Bir şey koparmak umuduyla bir şaire kıt'a ya da kasideler götüren kişi, bostancıya tarhun ve tere satan adama benzer. (Cerr, birinden para ya da ihsan koparmaya çalışmaktır. Bostancı, sebze yetiştiren bahçıvandır; tarhun ve tere zaten onun bostanında biter.)

2. Şu ahmağa bak: Hindistan'a biber, Mısır'a şeker götürüyor; bir şeyi, koptuğu, bittiği yere armağan ediyor. (Biber Hindistan'ın, şeker Mısır'ın bilinen ürünleriydi; bir şeyi bol olduğu yere götürmek boşuna emek harcamaktır.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir iki beyitlik bir kıt'adır; beyitlerin ikinci mısraları "tere / yire" diye kafiyelenir. Vezin aruzun remel bahrinden "fā‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıdır; tezkire vezin göstermez, kalıp taktimden çıkar. Kıt'a Basîrî'nin divan nüshasındaki Türkçe şiirler arasında yoktur ve yalnız Latîfî'nin tezkiresinden bilinir.

Kıt'anın kime ait olduğu kesin değildir. Latîfî onu, Basîrî'nin bir gün Revânî'ye bir şey koparmak umuduyla kaside sunduğunu ve Revânî'nin cimriliği yüzünden bundan hoşlanmadığını anlattığı cümlenin hemen ardından, yalnız "Ḳıṭʿa" başlığıyla verir. Kıt'anın Basîrî'nin mi olduğu, yoksa Latîfî'nin olayı yorumlamak için araya koyduğu bir parça mı olduğu metinden anlaşılmaz. Hemen ardından gelen Revânî kıt'ası için Latîfî, Basîrî'nin onu yazıp kethüdayla gönderdiğini açıkça söyler; bu kıt'a için böyle bir ifade yoktur. Konusu da Basîrî'nin bakışından çok, olaya dışarıdan bakan birinin yorumuna uyar: şaire şiir götüren, ahmaklık etmiştir.

Anlam ve Söz Sanatları

Kıt'a tek bir düşünceyi iki benzetmeyle anlatır: bir şeyi bol olduğu yere götürmek. İlk beyitte şaire şiir sunan kişi, bostancıya tarhun ve tere satan adama benzetilir. Bostancı bu yeşillikleri zaten kendisi yetiştirir; ona bunları satmaya kalkmak gülünçtür. Aynı şekilde, bir şaire şiir sunup karşılığında ihsan beklemek de boşunadır, çünkü şairin elinde zaten şiir boldur. İkinci beyit aynı düşünceyi iki uzak ülkeyle genişletir: Hindistan'a biber, Mısır'a şeker götürmek. Biber ve şeker, bu ülkelerin bilinen ürünleri olarak divan şiirinde sık geçen adlardır. Son mısra, bütün bu örnekleri bir hükümle toplar: ahmak kişi, bir şeyi koptuğu ve bittiği yere armağan eder.

Bostan, tarhun, tere, biber ve şeker kelimeleri arasında bir tenasüp vardır; hepsi yenilen, yetiştirilen şeylerdir. "Ḳopduġı bitdügi yire" sözü Türkçenin "bir şeyin koptuğu yer" deyimine dayanır; "bitmek" kelimesi de hem yetişmek hem de son bulmak anlamlarıyla düşünülebilir. Kıt'anın dili sade, örnekleri gündelik hayattandır ve bu yönüyle bir atasözü gibi okunur.

Tarihî Bağlam

Latîfî'nin anlattığına göre Basîrî bir gün Revânî'ye gitmiş ve ondan bir şey koparmak niyetiyle bir kaside sunmuş. Revânî'nin tabiatında cimrilik baskın olduğundan bu ona hoş gelmemiş. Sonra cömertlik gösterir gibi kethüdasıyla birkaç akçe göndermiş, ama ne kadar göndereceğine karar veremeyip kethüdayı kimi zaman yoldan geri çevirmiş. Gelen akçe on taneymiş, beşi kızıl, beşi kurşun. Basîrî buna çok gücenmiş ve Revânî'nin cimriliğini kıt'alarla hicvetmiştir. Bu kıt'a, hikâyenin başında yer alarak olayın ahlakını önceden söyler: Revânî de bir şairdir ve şaire şiir götüren, ondan bir şey bekleyemez. Revânî Edirneli bir şairdir ve 930 (1523-24) yılında ölmüştür.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Latîfî, Tezkiretü'ş-şu'arâ ve Tabsıratü'n-nuzamâ, hzl. Rıdvan Canım, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 149, Basîrî maddesi. ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar