Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün (muzâri; mısralar neşirdeki biçimleriyle kalıba tam oturmaz)

Vardum Revânî mabaḫına ṭuʿme isteyü
Gördüm ḥarânîsini acından köper ḳuṣar
İmsâk içün riyâżât ider çoḳ zamân lîk
Bir müftce lût bulsa velî rûzesin ṣıḳar

Günümüz Türkçesiyle

1. Bir lokma yemek isteyerek Revânî'nin mutfağına vardım; orada yemek yiyen hizmetkârını açlıktan köpük kusar halde gördüm. (Neşirdeki "mabaḫına" dizgisi "maṭbaḫına", yani mutfağına olmalıdır. Canım neşrindeki "ḥarânîsini" kelimesi Kartal'ın aktarımında "horandasını" diye geçer; "hôrende" sofrada yemek yiyen, bir evin ekmeğini yiyen kişi demektir. "Köper ḳuṣar" da Kartal'da "köpük kusar" biçimindedir; aktarım bu okuyuşları esas alır.)

2. İmsak için, yani oruç tutmak için uzun zaman riyazet çeker; ama bedavaya bir lokma lezzetli yemek bulsa orucunu bozar. ("İmsâk" hem oruç için yemekten el çekmek hem de cimrilik demektir. "Rûzesin ṣıḳar" sözünün tam anlamı kesin değildir; bağlamdan "orucunu bozar" anlamı çıkar.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir iki beyitlik bir kıt'adır; beyitlerin ikinci mısraları "ḳuṣar / ṣıḳar" diye kafiyelenir. Vezin aruzun muzâri bahrinden "mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün" kalıbına yakındır; ama mısralar neşirdeki biçimleriyle kalıba tam oturmaz, üçüncü mısrada bir hece eksik görünür. Bu durum, metnin tezkire nüshalarında ya da neşirde bozulmuş olabileceğini düşündürür. Kıt'a Basîrî'nin divan nüshasındaki Türkçe şiirler arasında yoktur ve Latîfî'nin tezkiresinden bilinir. Latîfî onu, Basîrî'nin Revânî hakkındaki kıt'aları arasında "Ḳıṭʿa" başlığıyla verir. Ahmet Kartal da makalesinin bir dipnotunda, Mustafa İsen'in Latîfî neşrine dayanarak ilk beyti "Vardum Revani matbahına tu'me isteyü / Gördüm horandasını acından köpük kusar" biçiminde aktarır ve onu Basîrî'nin Revânî ile ilgili beyitleri arasında sayar.

Anlam ve Söz Sanatları

Kıt'a, cimriliği abartılı bir sahneyle anlatır. Şair yemek umuduyla Revânî'nin mutfağına gider; ama orada yemek bulmak bir yana, evin ekmeğini yiyen hizmetkârın bile açlıktan köpük kustuğunu görür. Mutfak, bolluğun yeri olması gerekirken açlığın yeri haline gelmiştir. Bu tersine çevirme, hicvin temelidir. Mutfağa "ṭuʿme", yani bir lokma yiyecek istemeye giden şair ile açlıktan kıvranan hizmetkâr arasında bir tenasüp vardır.

İkinci beyitte hiciv dinî bir kelime üzerinden derinleşir. "İmsâk" hem oruç tutanın sabahleyin yemekten el çekmesi hem de cimrilik, eli sıkılık demektir. Revânî "imsâk için" uzun zaman riyazet çeker: görünüşte oruç tutan bir zahittir, ama asıl yaptığı cimriliktir. Bu tevriye, kıt'anın merkezidir. İkinci mısrada maske düşer: bedava bir lokma bulunca orucunu bozar. Böylece hem cimrilik hem de sahte dindarlık aynı kişide birleşir. "Müftce", yani parasız, bedava kelimesi, Revânî'nin cimriliğinin sınırını gösterir: kendi malından yemez, ama başkasının sofrasında bir şey bulunca hiçbir kural tanımaz.

Tarihî Bağlam

Latîfî'nin anlattığına göre Basîrî, Revânî'ye bir kaside sunmuş, karşılığında beşi kızıl beşi kurşun on akçe alınca çok gücenmiş ve onun cimriliğini kıt'alarla hicvetmiştir. Kınalızâde Hasan Çelebi ise Basîrî'nin bazı dostlarıyla Revânî'nin evine gidip orada aç kaldıklarını anlatır; bu kıt'adaki mutfak sahnesi, bu rivayetle de uyuşur. Revânî'nin hayatı bu hicve ayrı bir anlam katar. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Revânî, Yavuz Sultan Selim'in tahta çıkışından sonra Matbah-ı Âmire'nin, yani saray mutfağının kâtipliğinde ve eminliğinde bulunmuştur. Saray mutfağını yönetmiş bir kişinin kendi mutfağında hizmetkârının açlıktan kıvrandığını söylemek, hicvin en keskin yanıdır. Revânî de Basîrî'ye alacalığıyla takılan bir kıt'ayla karşılık vermiş, iki şairin atışması Latîfî'de uzunca aktarılmıştır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Latîfî, Tezkiretü'ş-şu'arâ ve Tabsıratü'n-nuzamâ, hzl. Rıdvan Canım, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 150, Basîrî maddesi. ekitap.ktb.gov.tr
  • Kınalızâde Hasan Çelebi, Tezkiretü'ş-şu'arâ, hzl. Aysun Sungurhan, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2017 (e-kitap), s. 236, Basîrî maddesi. ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar