Özgün Metin
Vezin: mef‘ūlü mefā‘īlü mefā‘īlü fe‘ūlün
Yâ Rab ne perîsüñ ki yüzüñ görse melekler
Bir âh ideler oda yana cümle felekler
Günümüz Türkçesiyle
1. Yarab, sen nasıl bir perisin ki melekler yüzünü görse bir âh ederler ve bütün gökler o âhın ateşiyle yanar.
Edebî ve Tarihî Yorum
Şiirin Yapısı
Beyit, iki mısraı "melekler / felekler" diye kafiyelendiği için bir gazelin matlaıdır; gazelin geri kalanı bilinmiyor. Latîfî'nin Sâfî maddesinde "Velehu" (yine onundur) başlığıyla yer alır. Vezin aruzun hezec bahrinden "mef‘ūlü mefā‘īlü mefā‘īlü fe‘ūlün" kalıbıdır. Kafiye "-ek", redif "-ler" ekidir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.
Anlam ve Söz Sanatları
Matla, sevgilinin güzelliğini olağanüstü bir abartıyla anlatır. Sevgili bir peridir; peri, eski inanışta insanları büyüleyen, görünmez güzel bir varlıktır. Bu güzellikten insanlarla birlikte melekler de etkilenir. Meleklerin bir âh etmesi bütün feleklerin, yani gök katlarının ateşe yanmasına yeter. Divan şiirinde âşığın âhı ateşlidir ve gökleri yakar; Sâfî bu yerleşik imgeyi meleklere taşıyarak güzelliğin etkisini yeryüzünden göklere çıkarır. Bu tür, akla ve gerçeğe aykırı büyük bir abartı, eski belâgatte mübalağanın en ileri derecesi sayılır.
Beytin söz düzeni de dikkat çekicidir. Kafiye kelimeleri "melekler" ile "felekler" yalnız ilk harflerinde ayrılır; bu ses yakınlığı iki mısraı birbirine sıkıca bağlar. Peri, melek ve felek, yani yeryüzünün büyülü varlığı, göklerin nurani varlıkları ve göklerin kendisi aynı beyitte sıralanır. Âh ile od (ateş) ve yanmak kelimeleri arasında da bir tenasüp vardır. Mısraın "Yâ Rab" seslenişiyle açılması, şairin hayretini dile getirir ve beyte bir dua havası da katar.
Kaynakça
- Latîfî, Tezkiretü'ş-şu'arâ ve Tabsıratü'n-nuzamâ, hzl. Rıdvan Canım, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 322, Sâfî maddesi. ekitap.ktb.gov.tr
