Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Geldi gitdi bezmüñe gerçi raḳîb-i seg-nijâd
Dimedi bir kimse aña it misün âdem misün

Günümüz Türkçesiyle

1. Köpek soylu rakip senin meclisine gelip gitti; ama kimse ona "it misin, adam mısın" bile demedi. (Kimse onu umursamadı, varlığını fark etmedi; "it misin adam mısın" sözü hem bir azar hem de karşıdakinin ne olduğunu sormak anlamında kullanılır.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit, Latîfî'nin Sâfî maddesinde "Velehu" (yine onundur) başlığıyla verilir. İki mısraı kafiyeli olmadığı için bir gazelin içinden alınmış olmalıdır; gazelin geri kalanı bilinmiyor. Vezin aruzun remel bahrinden "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Redifin "misün" olduğu anlaşılıyor, ancak tek beyitten gazelin kafiye düzeni kesin olarak çıkarılamaz. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Divan şiirinde rakip, âşık ile sevgili arasına giren, sevgilinin meclisinde âşıktan daha çok yer bulan kıskanılan kişidir ve çoğu zaman köpeğe benzetilerek aşağılanır. Sâfî bu yerleşik tipi bir halk deyişiyle birleştirir. Rakip "seg-nijâd", yani köpek soyludur. Sevgilinin meclisine gelip gitmiştir, fakat orada kimse onunla ilgilenmemiş, ona "it misin, adam mısın" diye bile sormamıştır. Gündelik konuşmada bir azar ve hor görme ifadesi olan bu söz, beyitte rakibin o kadar önemsiz olduğunu anlatır ki ona hakaret edecek kadar bile değer verilmemiştir. Böylece âşık, rakibin sevgilinin meclisine kabul edilmesinden doğan kıskançlığını alaycı bir teselliyle yatıştırır.

"Seg" (köpek) ile "it" kelimeleri aynı kavramı Farsça ve Türkçe karşılıklarıyla tekrar eder; "it" ile "âdem" arasında da bir karşıtlık vardır. Bu kelime düzeni, deyişi beytin içine doğal bir biçimde yerleştirir. Latîfî, Sâfî'yi Rum şairleri arasında şiirde mesel söylemeyi ilk başlatan şair olarak anar ve bu tarzın Necâtî Bey'de olgunluğa eriştiğini söyler. Tezkirecinin örnek olarak seçtiği bu beyit, gündelik dilden alınmış bir sözün divan şiirinin rakip tipiyle ne kadar kolay kaynaşabildiğini gösterir.

Kaynakça

  • Latîfî, Tezkiretü'ş-şu'arâ ve Tabsıratü'n-nuzamâ, hzl. Rıdvan Canım, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 321-322, Sâfî maddesi. ekitap.ktb.gov.tr
  • İsmail E. Erünsal, "Kasım Paşa, Cezerî", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 24, İstanbul 2001, s. 545-546. islamansiklopedisi.org.tr