Özgün Metin

Vezin: Mef'ûlü Mefâ'îlü Mefâ'îlü Fe'ûlün

Misk itse özin hâlüñe nisbet 'aceb olmaz
Çün ellere düşeşde igende edep olmaz
Gülzâr-ı ruhun bâğ-ı cinân olsa 'aceb mi
'İnâb-ı lebüñ gibi cihanda rutab olmaz
Şimşâd ne yüz ile sana öykine ey dost
Kaddi özün olmak ṣanemâ bî-sebeb olmaz
Uzatma igeñ zülfüñi ey cân yüzün üzre
Kim bâğ-ı cinândur ebeden anda şeb olmaz
Cevr eyleme kûyuñda Harîmîye ki Hakkâ
Cennetde kimesneye 'ıtâb u ta'ab olmaz

Günümüz Türkçesiyle

1. Misk kendini senin benine benzetse şaşılmaz. İkinci mısra dökümde bozuktur; Edirneli Nazmî'nin mecmuasındaki biçime göre anlam şöyledir: çok ele düşmüş olanda utanma ve edep olmaz.

2. Yanağının gül bahçesi cennet bahçesi olsa şaşılır mı; dünyada dudağının üzümü gibi taze hurma olmaz.

3. Ey dost, şimşir hangi yüzle sana öykünür; ey güzel, onun senin boyun olmaya kalkışması sebepsiz değildir. Beyit tam açık değildir, bu okuma bizimdir.

4. Ey can, zülfünü yüzünün üzerine fazla uzatma; çünkü yüzün cennet bahçesidir ve orada ebediyen gece olmaz.

5. Sokağında Harîmî'ye eziyet etme; gerçekten de cennette kimseye azar ve zahmet olmaz.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beş beyitlik bir gazeldir. Vezin hezec bahrinin Mef'ûlü Mefâ'îlü Mefâ'îlü Fe'ûlün kalıbıdır. Redif "olmaz", kafiye "'aceb, edeb, rutab, sebeb, şeb, ta'ab" kelimelerindeki "-eb, -ab" sesidir. Başlıktaki dua "Nâle mâ temennâhü"dür (dilediğine erişsin). Dökümde ikinci beytin "'İnâb" kelimesi "'lnâb", üçüncü beytin "bî-sebeb" kelimesi "bl-sebeb" diye çıkmış ve düzeltilmiştir. Matlaın ikinci mısraı ("Çün ellere düşeşde igende edep olmaz") dökümdeki gibi bırakılmıştır, çünkü doğru biçimi kesin olarak bilinmez. Başlığın hemen altında dökümde yer alan "Kûs-ı rıhlet" beyti, kafiyesi gereği 13. gazele aittir ve orada verilmiştir. Dijital dökümde ş olarak çıkan ṣ (sad) ve s̱ (se) harfleri kelimelerin aslına göre düzeltilmiştir. Şairin hayatı, eserleri ve divançenin durumu Şehzade Korkut (Harîmî): Edebî Kişiliği, Eserleri ve Şiirleri yazısında anlatılmıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin ana çizgisi sevgilinin yüzünü ve sokağını cennete benzetmektir. İkinci beyitte yanağın gül bahçesi cennet bahçesidir, dudak ise cennet meyveleri olan üzüm ve taze hurmayla karşılaştırılır. Dördüncü beyitte zülfün yüze uzanması gecenin gelmesi gibi düşünülür; cennette gece olmadığı için zülfün uzatılmaması istenir. Son beyitte sevgilinin sokağı da cennettir ve cennette kimseye azar ve zahmet olmayacağı için Harîmî'ye eziyet edilmemesi gerekir. Böylece bir inanç bilgisi âşığın lehine bir delile çevrilir. Matla beytinde misk, kokusu ve rengi yüzünden siyah bene benzetilir. Nazmî'nin aktardığı ikinci mısra, misk gibi elden ele satılan bir malın edepten yoksun olmasını, benzetmeye cüret etmesinin sebebi olarak gösterir. Üçüncü beyitte şimşir, divan şiirinde serv gibi sevgilinin boyuna benzetilen ağaçlardan biridir.

Tarihî Bağlam

Kılıç'ın notuna göre gazelin matla beyti Edirneli Nazmî'nin Mecma'u'n-Nezâ'ir adlı nazire mecmuasında (vr. 158a) da bulunur ve orada "Müşk itse özin hâlüme nisbet aceb olmaz / Çok ellere düşmişde hayâ vü edeb olmaz" biçimindedir. Bu biçimde ilk mısrada "hâlüñe" (senin benine) yerine "hâlüme" (benim hâlime) okunur, ikinci mısra ise açık bir anlam kazanır. Gazelin bir nazire mecmuasına alınması, başka şairlerin şiirleriyle aynı zeminde okunduğunu gösterir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Harîmî (Şehzade Korkut), Dîvânçe, Millet Kütüphanesi, Ali Emîrî, Manzum Eserler nr. 104.

Akademik çalışmalar

  • Filiz Kılıç, "Osmanlı Hanedanında Bir Şair: Şehzade Korkut", Bilig (Ahmet Yesevi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi), 2, Yaz 1996, s. 203–219 (Dîvânçe metni s. 209–218; 11. gazel, s. 211). teis.yesevi.edu.tr

Kitaplar