MUKADDİME (18)

Günümüz Türkçesiyle

3- Hakala Nahiyesi: Amasya'nın kuzey taraflarını kuşatır; merkezi Hakala (Hakla) Köyü'dür. Bu nahiye eskiden "Arguma-Suluova" adıyla ünlüyken 745 yıllarından sonra Hakala imar olup gelişerek Arguma adına üstün geldi ve nahiye merkezi oldu.

Bu Hakala Köyü düz bir yerde olup doğu ve kuzey tarafları yamaçtır. Köyün genel görünüşü, eskiden oldukça önemli, çok bayındır bir kasaba olduğunu göstermektedir. Burada Rufâîlik seyyidlerinden, büyük şeyhlerden ve âlimlerden Seyyid Necmeddin Yahya er-Rufâî hazretleri 764'te büyük bir zaviye yaptırmış, vakıflarını 771'de düzenlemiştir.

Türkmen aşireti ileri gelenlerinden Hacı Mehmed Bey bu köyde oturmuş, 805'te "Kara Devletşah Olayı"nda Çelebi Sultan Mehmed Han hazretlerine ciddi hizmetlerde bulunarak ün kazanıp ölmüştür. Bunun üzerine kızı Ayşe Hatun bir cami, soyundan Kâsım Bey 867'de bir medrese ile hamam, bir başka Hacı Beyzâde Mirza Bey 935'te bir cami, kız kardeşinin oğlu bir başka Hacı Beyzâde Muhyiddin Bey de 947'de bir medrese ile bir hamam daha yaptırıp vakıflarını düzenlemiştir. Amasya'da Kumacık Hamamı'nın batısında bulunan boş arsa, bu medreseye vakfettiği hanın arsasıdır.

Bu Hacı Beyzâdeler'den Mirza Beyzâde Mustafa Bey, bu nahiyeye bağlı Kuşçu Köyü'nde mükemmel bir cami yaptırıp vakıflarını düzenlemiştir. Bu caminin bugün harabesi bile onun vaktiyle çok sanatlı ve sağlam yapılmış bir cami olduğunu göstermektedir. Bu nahiyeden eskiden çok büyük devlet adamları ve emirler çıkmıştır.

"Hacı Bey Sülalesi" bu nahiyenin övüncüdür. Bunlar genellikle adı geçen Hacı Mehmed Bey'in çocuklarıdır. Bu sülaleden Kâsım Bey, Abdullah Paşa, Mirza Bey gibi emirler ve beylerbeyi çıkmış, "Silahdaroğulları" adıyla bir kol da meydana gelmiştir. Bu koldan Mûsâ Paşa, Büyük Ca'fer Paşa, Topal Yûsuf Paşa ve Ahmed Paşa gibi vezirler ve emirler görülmüştür. Topal Paşaoğulları Amasya'da "Topaloğulları" adıyla ün yapmış, yeniçeri ileri gelenlerinden olmuşlardır.

Alevi Köyü'nden büyük âlimlerden Hacı Bayram Efendi, Fîrûz Köyü'nden "Hacı Eyvad Paşa" diye ünlü Süleyman Paşa, Hakala Köyü'nden ünlü bilginlerden Seyyid Muhyiddin Efendi ve kadılardan Seyyid Mehmed Efendi yetişmiştir. Mısır'ın ünlü hükümdarı el-Melik el-Mansûr Hüsameddin Laçin bu nahiyenin Hacı Bayram Köyü'ndendir; köye bitişik olan çiftliği "Laçin Köyü" adıyla bir köy olmuştur.

"Simre-i Arguma" adıyla bilinen Alparslan (İlarslan) köyü bu nahiyenin sınırları içindedir; "Simre" konusunda yakında anılacaktır.

Hakala Köyü'ndeki Kâsım Bey Medresesi, köyün doğusunda yalnız ve yüksek bir yerdedir. Taştan, sağlam, odaları geniş, dershanesi büyüktür; şimdiki harabesi bunu derin bir hüzünle göstermektedir. Bu medrese Amasya medreseleri arasında çok ün kazanmış, medreselerin derecelendirilmesinde "kırk" payesinde sayılmıştır. Medresenin müderrisleri eskiden beri Hakala Köyü'nde oturarak ders verirlerdi. Ancak miras usulü bu meşru âdeti de ortadan kaldırınca, müderris olan Amasya âlimleri Amasya'da oturup ders vermişler, sonradan medrese mirasçıların elinde her bakımdan işlemez olup harap olmuştur.

Bu medreseye çok sayıda büyük müderris gelmiş, Hakala'da oturarak ders veren müderrislerin sonuncusu Şeyh Mahmûd Efendi olmuştur. Onun 1099'da görevden alınmasıyla Fazlîzâde Mustafa Efendi, 1102'de Hakala'ya gitmediği için görevden alınmasıyla ikinci kez Mahmûd Efendi, 1107'de ikinci kez Mustafa Efendi müderris oldu. 1112'de Mustafa Efendi, oğlu Ahmed Efendi lehine görevden çekildi; 1115'te ölümüyle Ahmed Efendi görevden alınarak üçüncü kez Mahmûd Efendi, 1127'de onun ölümüyle ikinci kez Fazlîzâde Hacı Ahmed Efendi müderris oldu. 1162'de bu zatın çekilmesiyle oğlu Seyyid Hacı Mustafa Efendi öğretmenlik görevini üstlendi.

1177'de Mustafa Efendi'nin ölümüyle âlimlerden Osman Efendi, 1191'de onun ölümüyle Seyyid Zeynelâbidîn Efendi, 1209'da görevden alınmasıyla adı geçen Osman Efendizâde Seyyid Ahmed Efendi, ardından görevden alınarak Seyyid Zeynelâbidîn Efendi, 1221'de onun ölümüyle Osman Efendi'nin diğer oğlu Seyyid Mahmûd Efendi ile Seyyid Ahmed Efendi birlikte müderris oldular. Hacı Mahmûd Efendi'nin 1222'de çekilmesiyle onun payına Kâşif Mehmed Efendizâde Seyyid Lütfullah, onun 1250'de çekilmesiyle oğlu Seyyid Ahmed Feyzî Efendi sahip olmuştur.

1239'da Seyyid Ahmed Efendi'nin çekilmesiyle onun payına âlimlerden Ebû Bekir Efendi, 1242'de onun ölümüyle âlimlerden Canikli Hacı Mehmed Efendi, 1250'de onun ölümüyle oğlu, âlimlerden Hacı Mehmed Hilmî Efendi, 1251'de onun çekilmesiyle âlimlerden Mehmed Âkil Efendi, 1254'te onun ölümüyle oğulları İsmail ve İshak Efendiler, 1270'te İshak Efendi'nin ölümüyle kardeşi Seyyid İsmail Hakkı Efendi görevi üstlenmişlerdir.

Bu köyde ikinci ünlü medrese, Hacı Beyzâde Muhyiddin Mehmed Çelebi tarafından yaptırılmış, Hordaz Mâlikânesi'nin yarısı müderrisliğine ayrılmıştır. Bu medrese de Kâsım Bey Medresesi gibi "kırk" payesindedir; köyün içinde, hamamın yakınında olduğu için halkın ilgisini çekmiş, büyük âlimlerden pek çoğu burada müderris olup köyde oturarak ders vermeye devam etmişti. Ancak müderrisliğin bir geçim kapısı sayıldığı zamandan itibaren bu medrese de birtakım yoksulların, yolcuların ve fakirlerin barınağı olarak harap olmuştur.

Kâsım Bey Medresesi gibi, köyde ders vermiş âlimlere verilen bu medrese de âlimlere ve soylulara bırakılarak 1224'te Seyyid Hacı Osman Efendi yarı hisse ile öğretim görevini üstlendi. 1226'da onun çekilmesiyle âlimlerden bir başka Osman Efendi müderris oldu; 1239'da onun da çekilmesiyle oğulları Mustafa ve İsmail Hakkı Efendiler görevi aldılar. 1243'te Mustafa Efendi'nin ölümüyle âlimlerden Hasan Efendi müderris oldu; onun 1250'de ölümüyle oğlu Mehmed Efendi, aynı yıl onun çekilmesiyle âlimlerden Mehmed Âkil Efendi müderris olarak, ölümünde görev çocuklarına kaldı. Öteki yarıya 1224'te Seyyid Hâfız Abdullah Efendi sahip olmuşsa da 1226'da onun çekilmesiyle Mehmed Kâşif Efendizâde Seyyid Lütfullah Efendi, onun ölümünden sonra da çocukları müderris ve mâlikâne sahibi olmuşlardır.

Bu iki medreseden başka iki mektep ve bir Rufâî zaviyesi vardır. Tekkenin imareti, ziyafethanesi ve vakıfları düzgün olduğundan bayındır bir kasaba görünümüne gelen Hakala Köyü, 1100 yıllarına kadar çevredeki âlimlerin, medrese öğrencilerinin, dervişlerin ve fakirlerin sığınağı gibiydi. Efendilerinin, beylerinin, ağalarının çok cömert ve hak gözeten kimseler oldukları söylenir; mezar taşlarında görülen incelik ve güzel kitabeler mezarlık içinde şaşılacak bir durumdadır. Seyyid Yahya-yı Rufâî Türbesi çok ünlüdür ve Müslümanların ziyaret yeridir.

Bu nahiyenin sınırları içinde, Tersakan Çayı'nın kıyısında bulunan Gani Türbesi, büyük velilerden Şeyh Abdülganî el-Halvetî hazretlerinindir ve hastaların sığınağıdır. Bahar günlerinde bu türbenin çevresi insanlarla dolar, panayır gibi olur. Her gün kurban eksik olmaz. Amasya'nın ünlü "Gani Sülalesi" bu zatın çocuklarıdır.

4- Geldiklan Nahiyesi: Amasya'nın batı taraflarını kuşatır; merkezi Ortaköy'dür. Danişmendli Devleti'nin ilk dönemlerinde, 490 dolaylarında Harezm Türkleri'nden Afşar Kabilesi beylerinden Baygeldi ile aşireti bu nahiyeye yerleştirilmiş, bölgeye "Baygeldi Çiftliği" anlamına gelen "Baygeldi Alan" denmiş; sonradan kısaltılarak "Geldi Alan", daha sonra bozularak "Geldiklan" adıyla ünlenmiştir.

Bu nahiye içindeki Afşar, Olus, Doğan, Alikadı, Yağmur, Karlı, Akçakoyunlu köyleri, Afşar ve Bayındır uluslarından ayrılan birer kabile büyüğünün adlarıdır. Bu nahiyede oturan Akçakoyunlu Oymağı'ndan Amasya hükümdarı ünlü Şadgeldi Padişah, bu nahiyeyi çocuklarına mülk olarak ayırmıştı; çocuklarının egemenliği Amasya'da sona erdiği sırada burada oturuyorlardı.

Adı geçenin çocuklarından Şadî ve Burak Beyler'in camisi, tekkesi, mektebi, çeşmesi; Mahmûd Şah Çelebi Mektebi ve Emir Bey adıyla ünlü Ya'kûb Şah Bey'in zaviyesi bu nahiyededir. Ortaköy'den ve bunların çocuklarından ünlü Geldiklanlı Ali Paşa, Amasya'da Hacı Vehhâboğulları'nın atası olan seyyid âlimlerden Seyyid Hacı Abdülvehhâb Efendi ve Olus Köyü'nden Seyyid İbrahim Paşa gibi kişiler yetişmiştir.

Geldiklan Nahiyesi'ndeki Ilıca Köyü, ovanın ortasındaki ılıcanın adını almıştır. Geldiklan Hamamı'nı 987'de ünlü ileri gelenlerden Amasyalı Rıdvan Ağa yaptırıp vakfetmiştir. Yağmur Köyü, 690 dolaylarında çok ünlü Türk beylerinden Nûreddin Yağmur Bey'in adını taşır. Çocuklarından Nâsıreddin Mehmed ve Şerefeddin Mukbil Beyler çok ünlüdür. Doğan ve Alikadı köyleri, âlim ve kadılardan Bedreddin Doğan ve Alâeddin Ali'nin adlarını almıştır. Boğa Köyü de Türk ileri gelenlerinden birinin adını taşır; çocuklarından Sadreddin Mehmed bin Hızır et-Türkmânî, 675 yılında ünlü kadılardan ve ilim adamlarındandır.

Bu Geldiklan Nahiyesi'nde, Selçuklular'ın Amasya'daki nüfuzu sona erince Simre Nahiyesi sayıldığı ve merkez olarak İltekin Köyü'nün seçildiği eski belgelerden anlaşılmaktadır. Mevlevî ileri gelenlerinden Sivaslı Şeyh İlik Dede'nin adını taşıyan köyde tekkesi ünlüdür; oğlu Pîr Mezîd Çelebi Amasya'da büyük âlimlerdendir. Şadgeldi Padişah'ın çocuklarının bu köyde, Efkeri'de, Küçük Kızılca'da ve Ilıca'da tekkeleri, medreseleri, mektepleri, hamamları vardır.

Yukarıda arz edildiği üzere Amasya Sancağı'nı oluşturan kazalardan birincisi ve merkezi olan Amasya Kazası'nın bağlı yerleri bunlardan ibarettir; ikincisi Hacıköyü Kazası'dır.

II- Hacıköyü Kazası: Amasya Sancağı'nın kuzeybatı taraflarını kapsar. Merkezi, Taşan Dağı'nın güneyinde, ovanın ortasında kurulmuş olan Hacıköyü Kasabası'dır.

Hacıköyü Kazası'nın bütünü çok bereketli ve verimlidir. Doğuda Merzifon, batıda Osmancık, güneyde Mecidözü ve Amasya, kuzeyde Köprü kazalarıyla çevrilidir. Batı tarafındaki İnegöl Dağları yüksek, ormanı ünlü, yaylaları beğenilen, suları bol olduğundan Hacıköyü ve Osmancık kazalarının zorunlu ihtiyaçlarının önemli bir kısmını karşılamaktadır.

Hacıköyü Kasabası'na, İslam fetihlerinin başlarında "Kimârî-Kimri" Türkleri'nin bir kısmı buraya yerleştirildiği için "Kimârî" denmiş; üç yüz yıldan fazla bu adla anılırken Kimri kabilesinden çıkan Sadreddin Artuk et-Türkmânî el-Kımârî, 780 dolaylarına kadar burayı ciddi biçimde imar edip cami, mektep gibi dinî ve ilmî yapılar yaptırdığı için "Artukâbâd" adı verilmiştir. Bu ad büyüyüp gelişmiş, "Kimârî" adı bir mahalleye ad olarak kalmış, sonra biraz bozularak "Cimâre" denmiştir.

Daha sonra adı geçen sadrın torunlarından Hacı Ahmed Çelebi bin Mehmed Çelebi, 896 yılından itibaren "Gümüş Madeni Nazırı" olarak uzun süre burada oturmuş, imarına gayret etmiş ve vefat etmiştir; bu sebeple buraya "Hacı Nazır Köyü" denmiş, biraz daha büyüyünce "Artukâbâd" de bir mahalleye ad olarak kalmıştır. Halk arasında yanlış olarak "Hacı Nadır Köyü" diye anılan bu addan "Nadır" sözü de atılarak "Hacıköyü" denmiştir; bütün eski kayıtlar bu değişikliklere tanıklık etmektedir. Bir süre Köprülü Mehmed Paşa'ya "Gümüş Madeni" has arpalık olarak verilip burada oturması emredilmiş olduğundan, o da sonradan taştan çok sağlam bir kervansaray ve yanında bir bedesten, kuzeyinde büyük bir cami ve yanında güzel bir hamam yaptırarak hepsini 1071'de vakfetmiştir.

1170'te torunlarından Köprülüzâde Abdülbâkî Bey bin Hâfız Ahmed Paşa gümüş madeni emini ve zeameti sahibi olarak burada oturduğu sırada camiyi yeniletmiş, ek olarak bir güzel hamam daha yaptırmış, vakıflarını düzenlemiş ve kasabanın bayındırlığını ve onurunu artırmıştır.

Bundan önce Şeyh Hacı Yahya Efendi Hacıköyü'nde oturup bir zaviye yaptırmış ve vakıflarını düzenleyerek ün kazanmış, ortaya çıkan başka bir mahalleye Hacı Yahya Efendi'nin adı verilmiştir. Hacıköyü'nden çıkan ünlü bilginlerden Hacı İsmail Efendi 1118'de Köprülü Camii'nin yanında yedi hücre ve bir dershane içeren bir medrese, ayrıca bir cami, bir mektep ve kendisine caminin yanında bir türbe yaptırarak Hacıköyü'nün şerefini ve bayındırlığını artırmıştır.

1226'da Hacıköyü eşrafından Kurdoğlu Hacı Halil Ağa Saray Mahallesi'nde bir mescit, 1235'te Araboğlu Uzun Osman Ağa Hacı Yahya Mahallesi'nde bir mektep, 1237'de Çorumluoğlu Hacı Halil Ağa bir mescit ve ayrıca bir mektep, 1245'te Serhadlizâde Hacı Ali Ağa bir mescit, 1252'de Kızıklıoğlu Hacı Ahmed Ağa Hacı Yahya Mahallesi'nde bir cami, oğlu Hacı Yahya Efendi de 1287'de bir tekke yaptırmışlar, hepsi vakıflarını düzenleyerek Hacıköyü'nü gerçekten imar edip canlandırmışlardır. Hacı Yahya Efendi Tekkesi 1310 dolaylarında medreseye çevrilmiştir.

Kısacası 1280 yılına kadar Hacıköyü eşrafı ve nahiye müdürleri bu kasabayı imar etmeye çaba göstererek onu Cimâre, Artukâbâd, Saray, Hacı Yahya, Adatepe, Beylik Çayır, Ermeni Kilise ve Çay adlarıyla sekiz mahalleden oluşan yeni bir kasaba hâline getirmişlerdir. Kasabanın artan nüfusu ve önemi, kaza müftüsü, ünlü âlimlerden merhum Dârendelizâde Hacı İsmail Hakkı Efendi'nin ilgisi ve gayretiyle gelişti; bütün kaza eşrafı birlikte çaba göstererek 1299'da önceden nahiye merkezi olan Hacıköyü kaza merkezi, önceden kaza merkezi olan Gümüş Kasabası da nahiye merkezi oldu.

1316'da kaza kaymakamı Yanyalı Mustafa Paşazâde Ali Rıza Bey düzenli bir hükümet konağı, rüştiye mektebi, telgrafhane ve saat kulesi yapımına gayret etti; bütün halk ve kaza eşrafı yardımda bulunarak ve gerçekten mal feda ederek hepsini tamamladılar. Bu hayırlar içinde, yıkılmaya yüz tutmuş olan Köprülü Mehmed Paşa'nın camisini tamamen yıktırıp genişleterek taştan yeniden yaptırması ve bir güzel minare eklemesi, adı geçen beyin başarılarındandır. Bu yardımların toplanmasında kaza müftüsü Hâfız Mustafa Tevfik Efendi'nin çok büyük gayreti görülmüştür.

1324'te kaza kaymakamı olan Hacı Tâhir Bey de memleketin eğitimine özel gelir sağlamak üzere Hacı Yahya Camii'nin kıble tarafında, yol üzerinde mükemmel bir hamam yaptırmaya girişti; bütün eşraf ve kaza halkı da yardıma çalışarak iki yıl içinde bitirdiler. Kaza kaymakamı Bafralı Süleyman Necmeddin Bey de kasabanın yollarını genişletmiş, hükümet konağının önüne bir bahçe ve bir hücreyi içeren şadırvan yaptırarak kasabanın onurunu artırmıştır.

Bu kasabada eskiden ders veren âlimler saygın olduğundan Şeyh Yahya Efendi, ondan sonra Hacı Ahmed Efendi, ondan sonra Hacı Hasan Efendi ders verip ün kazanmışlardır. Hacı İsmail Efendi'nin yaptırdığı medresede önce kendisi, sonra oğlu âlimlerden Hâfız Osman Efendi, 1245'te onun ölümüyle müftü Ankaralı Abdullah Efendizâde Hacı Ali Efendi, onun ölümünde yerine müftü olan ünlü âlimlerden Dârendelizâde Hacı İsmail Hakkı Efendi, onun ölümünde oğlu ünlü âlimlerden Hâfız Mustafa Tevfik Efendi yerine müftü olunca âlimlerden Çerkes İsmail Efendi ortaya çıkıp ilmi yayarak ün yaptı, müderris oldu; kazada eğitimin yaygınlaşmasına çalıştı ve rüştiye öğretmenlerinin güzel çabalarına katıldı.

Hacıköyü Kasabası'nın hane sayısı sekiz yüze yakındır; kazanın toplam nüfusu otuz iki bin dolayındadır. Kazanın içerdiği köyler altmış kadar olup eskiden dört nahiyeye ayrılmıştı. Merkez nahiyesi bunların dışındaydı; sonradan Kabakoz Nahiyesi Saraycık Nahiyesi'ne katılınca merkez nahiyesiyle birlikte yine dört kısım olmuştur:

1- Hamamözü: İnegöl Dağları'nın doğu ve kuzey eteklerinde olup kazanın güneybatısını ve kısmen güney taraflarını kuşatır. Bu nahiyede eskiden Türk oymaklarından Göçeri (Göçerli) aşireti oturmuş, bir miktar Çepni Türkü de yerleştirilmişti; Çetmi ve Göçeri köyleri bunların adından, bozulmuş biçimde kalmıştır. Bu nahiye, Hamamözü Köyü'nün adını taşır.

2- Saraycık Nahiyesi: Kazanın kuzeyini ve kısmen batı taraflarını kuşatır. Bu nahiye Saraycık Köyü'nün adını taşır; Şeyh Saltuk Baba'nın ve çocuklarının oturduğu köy "Şeyhler - Şeyhoğulları" adıyla ünlenmiştir. Amasya'da ilmiye sülalesi oluşturan Seğüköylü Hacı Mehmed Efendi bu nahiyedeki Segü Köyü'ndendir.

3- Kabakoz Nahiyesi: Kazanın kuzeybatısını genel olarak kuşatır. Türk oymaklarının ünlülerinden Kızık Oymağı bu nahiyede oturmuş, eskiden "Kızık Nahiyesi" denirken sonradan "Kabakoz Nahiyesi" denmiştir. Kabile ileri gelenlerinden Korkud ve Kutluca Beyler'in adlarını taşıyan birer köy vardır. Hacıköyü âlimlerinden Kızıklı Hacı Ahmed Efendi ve Köprü âlimlerinden Kabakozlu Hacı Ömer Efendi bu nahiyedendir.

4- Gümüş Nahiyesi: Kazanın tamamen güney ve doğu taraflarını kuşatır. Bu nahiye eskiden kaza merkezi güzel bir şehirdi; birkaç ünlü kişiye yurt olmuş, pek çok ünlü kişi bu kasabanın imarına gayret etmiştir. Şehrin yeri düzdür ve genel olarak kuzeye doğru eğimli, üçgen biçimindedir.

Gümüş Kasabası, İnegöl Dağı'nın doğu eteğinde, Hacıköyü'nün güneyinde ve iki kilometre kadar yakınında küçük bir şehirdir; güney ve batı tarafları adı geçen dağın eteklerine dayanmış, doğu ve kuzey tarafları açıktır. Dayandığı dağlarda ve tepelerde çok sayıda gümüş madeni vardır. Bu sebeple kasabaya "Gümüş" adı verildiği sanılmaktadır. Her hâlükârda bu kasabaya "Gümüş" denildiği 575 tarihinden beri kayıtlarla bilinmektedir; sonradan konmuş bir ad değildir.

Kimi âlimlerce Arapçalaştırılarak "Kûmüs", değiştirilerek "Fızza" adı kullanılan bu Gümüş Kasabası, Selçuklu emirlerinden "Emir Gümüşlü" diye ünlü Emîneddin Yûnus el-Kûmusî'nin çabasıyla gelişmiştir. 768'de Sühreverdiye şeyhlerinden Ahî İbrahim-i Basrî bu kasabada feyz yayıp bir tekke yaptırmış, oğlu Ahî Burak Baba vakıflarını düzenlemiş, böylece Gümüş Kasabası ün kazanmıştır. 806'da Çelebi Sultan Mehmed Han hazretleri tarafından Amasyalı Kutlu Beyzâde Halil Bey gümüş madeni emini olmuş, 816'da beylerbeyi olan bu Halil Paşa 818'de Selçuklu tarzında taştan büyük bir medrese yaptırıp vakıflarını düzenleyerek şehri canlandırmıştır. Buna "Halîliyye Medresesi" denir.

833'te Yörgüç Paşa bu medresenin yakınında oldukça büyük bir cami, daha sonra maden emini İskender Çelebi 856'da bir mektep yaptırmıştır. Yörgüç Paşa'nın camii yıkılmaya yüz tutunca 968'de eski sadrazam Rüstem Paşa onu yeniden taştan yaptırmış, yanına beyaz bir minare, bir mektep ve gelir getirmek üzere sekiz dükkân eklemiştir; böylece "Rüstem Paşa Camii", "Rüstem Paşa Mektebi", "Rüstem Paşa Vakfı" diye ünlenerek şehri canlandırmıştır.

Daha sonra Molla Ali Efendi bir mescit, 1136'da Karabaşoğlu Hacı Mehmed Ağa bir cami ve bir mektep, 1227'de müftü Şeyh Osman Efendizâde Ebûbekir Efendi Irgad Mahallesi'ndeki mescidi yeniden yaptırıp canlandırmış, her biri vakıflarını düzenleyerek şehrin imarına gayret etmiş, dinî hamiyetlerini göstermekte acele etmişlerdir.

Selçuklu döneminde ve Osmanlı Devleti'nin ilk zamanlarında bu kasabada darphane kurulup para basıldığından "Darphane" adı şimdi bir mahalleye ad olarak kalmıştır. Yörgüç Paşa'nın, sonra Rüstem Paşa'nın yaptırıp yeniledikleri büyük cami çinilerle süslendiği için "Çinili Cami" denmiş, bu ad da şimdi bir mahalleye ad olarak kalmıştır. 757 yılına kadar maden emini Armağan Çelebi burada kaldığı için oturduğu mahalle "Armağan" diye ünlenmiş; sonradan maden işçileri, ırgatlar Armağan Mahallesi'nde oturduklarından "Armağan Mahallesi", "Irgad Mahallesi" adına dönüşmüştür.

Bu bakımdan Gümüş Kasabası, "Câmi-i Kebîr", diğer adıyla "Çinili Cami", "Darphane", "Armağan", diğer adıyla "Irgad" adlarını taşıyan üç mahalleden oluşur; yaklaşık üç yüze yakın haneden ibaret, havası sağlıklı, suyu mükemmel, güzel bir şehirdir. Mülkî idaresi eskiden has ağaları ve maden eminleri elindeyken 1299'da Hacıköyü kaymakamlarına bırakılmış, maden eminleri yalnızca maden işleriyle uğraşmışlardır. Bu maden 1294 yılına kadar fayda sağlamış, sonra maden müdürleri atanıp çalışmalar durdurulmuştu. Gümüş Kasabası'ndaki Halil Paşa Medresesi yüksek medreselerden sayılmış, "elli" derecesinde itibar görmüş ve atamaları Anadolu kazaskerliğince yapılmış olduğundan 1100 yıllarına kadar pek çok büyük âlim bu medreseye müderris olmuş, Gümüş Kasabası'nda ders vermiştir. Ancak vakfiyesi kaybolduğu için 1072'de tanıklıkla içeriği ispat edilerek Amasya mahkemesinde ikinci kez düzenlenmiştir.

Kıdem sırasıyla müderris olan kadılardan Mehmed Efendi'nin 1096'da ölümüyle âlimlerden Yûsuf Efendi mütevelli ve müderris oldu; ondan sonra büyük âlimlerden Hasan Efendi, 1130'da onun ölümüyle oğlu büyük âlimlerden Mehmed Efendi müderris oldu; ancak başka bir medresenin de müderrisi olduğundan 1136'da bu medrese görevinden alınarak Mustafa Efendi, 1137'de onun çekilmesiyle âlimlerden bir başka Mustafa Efendi, 1159'da onun ölümüyle şeyh âlimlerinden Nakşibendî Hüseyin Efendi, 1168'de âlimlerden Mehmed Efendi, 1169'da ikinci kez Şeyh Hüseyin Efendi, 1174'te onun ölümüyle büyük âlimlerden Kılavuz Mehmed Efendi, 1178'de onun ölümüyle Ankaravî Abdullah Efendi, 1190'da şeyh âlimlerinden eski müftü Kılavuz Mehmed Efendizâde Osman Efendi, 1191'de ikinci kez Ankaravî Abdullah Efendi, 1192'de Gümüşlü Mustafa Efendi, 1196'da ikinci kez Şeyh Osman Efendi, 1197'de üçüncü kez Ankaravî Abdullah Efendi, 1215'te onun ölümüyle Kılavuz Mehmed Efendizâde âlimlerden Ali Efendi müderris olmuşlardır.

1236'da Kılavuzzâde Ali Efendi'nin ölümü üzerine oğulları Abdullah ve Sâlih Efendiler yarı hisseye, kardeşi Osman Efendizâde Seyyid Abdurrahman Efendi de öbür yarıya ortaklaşa sahip oldu. Abdurrahman Efendi'nin 1253'te ölümünden sonra âlimlerden Mustafa Efendi yarım hisse müderrisi oldu; onun 1260'ta ölümüyle oğulları Hâfız Mehmed Hâmid ve Ahmed Hamdî Efendiler müderris oldular.

1262'de Kılavuzzâde Abdullah Efendi'nin ölümüyle bir başka Abdullah Efendi, 1271'de Sâlih Efendi'nin ölümüyle oğulları Ali Rıza, Mehmed Âkif ve Mustafa Necîb Efendiler, daha sonra öbür Abdullah Efendi'nin çekilmesiyle bunlar öğretim hissesinin yarısına sahip oldular; medrese bayındır olduğu hâlde işlemez duruma düşmüştür.

Bu kaza sınırları içinde bulunan ve eski belgelerde "İslimis" adıyla kayıtlı Eslemez Köyü'nde, Gümüşlüzâdeler'den Şemseddin Ahmed Çelebi bir zaviye, imaret ve misafirhane yaptırıp atasının buradan çıktığına dair özel bir işaret koymuştu. Selçuklu emirlerinin ünlülerinden "Emir Gümüşlü" diye bilinen Emîneddin Yûnus el-Müstevfî bu köyden çıkmıştır. Bu soylu sülale Amasya'da çok büyük bir ün ve güç kazanmıştır. Vezirlerden Köse Şa'ban Paşa da bu köydendir. Eski şeyhülislam Müftüzâde Ahmed Efendi Gümüş Kasabası'ndan çıktığı gibi, mevâlîden Şâfiyeci Musliheddin Efendi, ünlü hattat Ebu'l-Hayr Hasan Efendi, ünlü fazıl Kâtibzâde Hacı İsmail Efendi ve büyük mevâlîden Müftüzâde Osman ve Abdurrahîm Efendiler de bu Gümüş'ten yetişmiştir.

III- Havza Kazası: Doğuda Samsun, batıda Köprü, güneyde Amasya ve Merzifon, kuzeyde Bafra kazalarıyla çevrilidir. Merkezi olan Havza Kasabası, güneyindeki Taşan Dağı'nın kuzeydoğu eteğinde, yamaç bir yerde kuruludur. Kasabanın güneyi adı geçen dağa dayanmış, doğu, batı ve kuzey tarafları genellikle açıktır. Kuzey tarafı tamamen geniş bir ovadır; doğuda eğimli bir çizgi üzerindedir.

Bu kasabanın eski adı kesin olarak bilinmiyorsa da tarihlerden anlaşıldığına göre "Hancere" ya da "Ancere" ya da "Hanceze" olması en olası görüştür. Güvenilir tarihlerde anılan Ancere Kasabası'nın, Havza'nın şimdiki yerine göre hamamın batısında, düz bir yerde olduğu anlatımlardan anlaşılmaktadır.

"Âsârü'l-Bilâd"da Zekeriyyâ bin Mahmûd el-Kazvînî şöyle der: "Ancere, Rum (Anadolu) içinde bir şehirdir; orada Tersakan Irmağı vardır. Rivayet olunduğuna göre hicrî 442 yılında Ağustos'un sekizinci günü, pazartesi gecesi korkunç bir deprem olmuş, ertesi güne kadar sürüp pek çok bina yıkılmış, bir kilise yere geçmiş, binasından hiçbir iz kalmamış; yerinden çok sıcak su çıkıp yetmiş kadar çiftliği harap etmiş, pek çok insanı boğup helak etmiş, herkes dağ başlarına kaçmış; sıcak su dokuz gün sürdükten sonra çekilmiş, bir miktarı kalmıştır."

"Târîhü'l-Ümem ve'l-Mülûk"da Muhammed bin Ca'fer et-Taberî şöyle der: "Hicrî 93 yılında Mesleme bin Abdülmelik, Abbâs bin el-Velîd ve Mervân bin el-Velîd Rum ülkesine gazaya gitmişler; Abbâs bin el-Velîd Samsat'ı, Mesleme bin Abdülmelik Amasya şehrini birkaç kaleyle birlikte fethetmiş, Mervân bin el-Velîd de Hancere'ye kadar gitmiştir."

"Ikdü'l-Cümân"da da bu Hancere, Amasya ekinde defalarca anılmış, "Hanceze" adıyla yazılmıştır; "Nehr-i Maklûb (Tersakan)" doğudan batıya ve güneye doğru akan nehir diye açıklanmıştır. Amasya çevresinde Tersakan Irmağı'nın yanında bu Havza kasabasından başka bir şehir bulunmadığına dikkat edilirse, Hancere şehri Havza'dan başka bir şehir olamaz.

Çünkü Havza'da ılıcanın, yani sıcak suyun çıktığı yer kazılıp araştırılırsa orada bir şehir bulunacağını, bugün görülen eserler, harabeler ve taş yığınlarından oluşan yıkıntılar göstermektedir. Bu kasabanın adının 580 yılından itibaren elde edilen eski belgelerde "Hâvize" (iki ayrı Arapça yazılışıyla) olduğu görülmekte, 930 yıllarından sonra yazılan resmî kayıtlarda "Havza" diye yazıldığı anlaşılmaktadır. Bu belgelere dayanılarak, "Hâvize" adının, "Hancere" adının Türkler arasında söyleniş bakımından değişmesiyle oluşan bir bozulma olduğu, bunun da sonradan "Havza" biçimine konduğu sanılır.

Havza Kasabası, Tersakan Irmağı'nın batı yakasında küçük bir şehirdir; eskiden kaza merkeziyken ancak büyük bir mahalle olarak kalmış, birkaç ünlü kişinin gayretiyle bayındırlık kazanmıştır. Kasabanın batı tarafında, yüksek bir yerde bulunan "Kaplıca Suyu" eskiden beri akar; çok sıcaktır, insan vücudunda ortaya çıkan cilt rahatsızlıklarını giderdiği ve bazı iç hastalıkları iyileştirdiği için faydası denenmiş olduğundan, eskiden Mayıs ve Haziran aylarında çevreden pek çok ziyaretçi gelirdi.

Halkın buraya çok sayıda gelişini dikkate alan soylu Türkler, bu kaplıcanın bulunduğu yere hamam, imaret, misafirhane gibi gerekli medeniyet yapılarını yapmakta gecikmeyi ve ihmali doğru görmediklerinden, günümüzde halk arasında "Şâdî Paşa Hamamı", eski kayıtlarda "Sa'dî Paşa Hamamı" ve daha önce "Sultan Mes'ûd Hamamı" diye ünlü olan hamamı yaptırmışlardır.

Bu hamamın biçimine ve yapı tarzına bakılırsa Selçuklu eserlerinden olduğu anlaşılır. Her hâlükârda Selçuklu Sultanı Mes'ûd tarafından yaptırılmış olması akla yatkındır. Çünkü bu hamam 665 yıllarında vardır ve tarihen kayıtlıdır. Hiçbir yerinde kim tarafından, ne zaman yapıldığına dair kitabesi yoktur. Yalnızca Sa'dî Paşa tarafından vakfedildiği kayıtlıdır. Bu Sa'dî Paşa'nın kim olduğuna dair açık bir kayda rastlanmadığı için, halk arasında dolaşan "Şâdî Paşa"nın vakfı olması ve eski sultanî defterde "Sa'dî Paşa" diye kaydedilmiş olması en olası görüştür. Şâdî Paşa ise Amasya hükümdarı Şadgeldi Padişah'ın çocuklarından ve 925 yılı ileri gelenlerinden bir kişi olduğu bilinmektedir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• nâhiye: kazanın altındaki idarî bölüm, bucak
• kaza: sancağın alt birimi, bugünkü ilçeye yakın idarî bölüm
• sancak: eyaletin alt birimi, bugünkü il gibi düşünülebilir
• karye: köy
• kasr-ı yed: görevden elini çektirme, görevden çekilme ya da çekilmek zorunda kalma
• mutasarrıf: bir görevi ya da geliri elinde bulunduran kişi
• erba'în (kırk) ve hamsîn (elli) derecesi: medreselerin itibar ve ücretine göre sıralandığı dereceler
• mâlikâne: gelirinden pay alınan, ömür boyu ya da miras yoluyla elde tutulan gelir kaynağı
• vakfiye: bir vakfın kuruluş belgesi
• maden emini: devletin maden işletmesine atadığı yönetici
• bedesten: değerli malların satıldığı, kubbeli ya da tonozlu kapalı çarşı yapısı
• darbhâne: darphane, para basılan yer
• mevâlî: üst derece ilmiye mensupları
• kudât: kadılar

Gümüş ve Hacıköyü Adı

Bugün Gümüşhacıköy adıyla anılan ilçe, adını iki yerleşmenin birleşmesinden alır. Gümüş, adını çevresindeki gümüş madenlerinden almıştır. Bölgede madencilik çok eski çağlara uzanır; arsenikli bakır ve gümüşlü kurşun yatakları antik dönemde de işletilmiştir, Gümüş beldesindeki cüruf yığınları ve eski galeri girişleri uzun süreli madenciliğin kalıntıları sayılır. Kimi kayıtlarda Selçuklu döneminde "Gümüş" ve "Gümüşpazar" adlı darp yerlerinden söz edilir ve bunların Gümüşhacıköy olduğu görüşü ağır basar. Hüsameddin'in Darphane Mahallesi'ne dair bilgisi bununla uyumludur: kaynaklarda 1248'de açıldığı belirtilen darphane binasının 1866'da camiye çevrildiği ve bugün Darphane Camisi olarak bilindiği yazılır.

Hacıköyü adının Kimârî, Artukâbâd, Hacı Nazır ve en sonunda Hacıköyü biçiminde gelişen açıklaması Hüsameddin'e aittir ve eski kayıtlara dayandırılır. Bu ad zincirini başka bir kaynakta doğrulayamadık; açıklama yazarın kendi çıkarımı olarak okunmalıdır.

Köprülü Mehmed Paşa'nın Hacıköyü'ndeki Eserleri

Hüsameddin'in Köprülü Mehmed Paşa'nın Hacıköyü'ne kervansaray, bedesten, cami ve hamam yaptırıp 1071'de vakfettiği yolundaki bilgisi, ilçenin tarihî değerlerini anlatan kayıtlarla örtüşür. Bunlara göre bedesten 1660'ta Köprülü Mehmed Paşa tarafından caminin külliyesi olarak yaptırılmıştır; 1071 hicrî yılı miladî 1660-61'e denk geldiğinden iki tarih birbirini tutmaktadır. Köprülü'nün Gümüşhacıköy'de hanlar, camiler ve benzeri hayır eserleri yaptırdığı, kendisine ayrılan ansiklopedi maddesinde de yazılıdır. Aynı kayıtlarda bedestene 1900'de Yanyalı Mustafa Paşa'nın oğlu Ali Rıza Bey tarafından saat kulesi eklendiği söylenir. Hüsameddin ise saat kulesini Ali Rıza Bey'in kaymakamlığı sırasında, 1316'da yapılan işler arasında sayar. Bir başka kayıtta 1899'da bölgeyi gezen bir müfettişin kentte bir saat kulesi gördüğü yazılıdır; bu da kulenin tarihi konusunda kesin bir sonuca varılamadığını gösterir.

Halîliyye Medresesi

Hüsameddin Gümüş'teki medresenin Halil Paşa tarafından 818'de yaptırıldığını yazar. Yerel kaynaklar yapımına 1413'te başlandığını, 1415'te tamamlandığını belirtir; 818 hicrî yılı miladî 1415-16'ya denk gelir. Yapı, avlusunun kubbeyle örtülü olması bakımından Türkiye'de yalnızca iki örneği bulunan medreselerden biri olarak tanıtılır; öbür örnek Bursa'daki Lala Şahin Paşa Medresesi'dir. Medrese 2009'da Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından onarılmıştır.

Havza'daki Büyük Hamam

Hüsameddin'in Selçuklu eseri olduğunu düşündüğü ve "Sultan Mes'ûd Hamamı" dediği yapı, bugün Vakıf Hamamı adıyla işletilir; halk arasında Sultan Mesud Hamamı, Büyük Hamam, Aslanağzı-Kız Gözü ya da Sa'di Paşa Hamamı olarak anılır. Havza kaymakamlığının kaydına göre yapı, Bizans döneminden kalma bir yapının yerine II. Mesud tarafından yaptırılmıştır; yapım tarihi bir kayıtta 1297, kimi kaynaklarda 1256 olarak verilir. Hüsameddin yapının 665 (1266-67) yıllarında var olduğunu belirtir; kitabesi olmadığı ve yalnızca Sa'dî Paşa'nın vakfettiğinin kayıtlı bulunduğu tespiti de bu belirsizliği açıklar. Mülkiyeti Vakıflar Genel Müdürlüğü'ne ait olan yapı bugün de kaplıca olarak hizmet vermektedir.

Hüsameddin'in Havza'nın eski adı için öne sürdüğü Hancere ya da Ancere önerisini başka kaynaklarda doğrulayamadık. Bu kısım yazarın Kazvînî ve Taberî'den aktardığı satırlara ve kendi çıkarımına dayanır.

Dikkat Edilecek Noktalar

• Hakala'daki iki medrese ve Rufâî zaviyesi için Hüsameddin'in verdiği tarihler ve müderris listeleri başka kaynaklarda araştırılmadı; bu bölümler yazarın medrese ve vakıf kayıtlarından aldığı bilgilere dayanır.
• Gümüş'ün adı için Hüsameddin 575 yılını işaret eder; dipnotunda ise madenin 1140 dolaylarında keşfedildiği yolundaki yayını yanlış bulur ve maden eminlerinin 648'den beri kayıtlı olduğunu söyler.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 1. Cilt, s. 187–193. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

• "Köprülü Mehmed Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/koprulu-mehmed-pasa

Resmî kaynaklar

• Gümüşhacıköy Kaymakamlığı, "Gümüşhacıköy Tarihsel ve Kültürel Değerleri", https://www.gumushacikoy.gov.tr/gumushacikoy-tarihsel-ve-kulturel-degerleri
• Havza Kaymakamlığı, "Asslanağzı-Kızgözü Kaplıcası (Vakıf Hamamı)", https://www.havza.gov.tr/asslanagzi-kizgozu-kaplicasi-vakif-hamami