Amasyalıdır. Hacı Beyzâde Şâhin Bey’in mahdûmudur. Köprülü Mehmed Paşa’nın silahdâr ağalığından tefeyyüz etdi. “Deli Murtezâ Paşa” demekle meşhûrdur. 1080 senesi gurre-i muharreminde Amasya Mutasarrıfı ve Kara Abdî Bey de mütesellim oldu.
Rebiülevvel evâilinde Dîvân-ı Hümâyûn’da nişancı olan Amasyalı Vezîr Ca’fer Paşa vefât eylediğinden uhdesinde bulunan Pervâne Bey Vakfı tevliyeti oğulları Ali, Mustafa beylerle ammizâdesi Vâsî Çelebizâde Habîb Efendi’ye tevcîh edildi.
Cumâdelûlâ gurresinde Kara Mustafa Paşa ağalarından Yûsuf Ağa Sultân Bâyezîd evkâfı mütevellîsi oldu. Ramazân evâhirinde dergâh-ı âlî kapıcıbaşılarından Sarı Ahmed Ağa bin Mustafa Ağa, Hüseyin ve Fîrûz ağalar vakfı tevliyetiyle mütekâid ve zilka’dede kibâr-ı ulemâ ve sulehâdan Hocazâde Abdurrahman Efendi vefât etdi.
1081 senesi muharreminde mütesellim Kara Abdî Bey hastalandı saferinde [154] esîr-i firâş olduğundan oğlu Mehmed Ağa mütesellim vekîli oldu. Rebîülevvelin üçüncü günü vefât edib Amasya sancağı da sâbık Ankara Beylerbeyi Ahmed Paşa’ya tevcîh edildi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Hacı Beyzâde Şâhin Bey'in oğludur. Köprülü Mehmed Paşa'nın silahdar ağalığından yetişip yükseldi. "Deli Murtezâ Paşa" diye tanınır. 1080 yılı Muharrem ayının başında [Haziran 1669] Amasya mutasarrıfı oldu, Kara Abdî Bey de mütesellim oldu.
Rebîülevvel başlarında Divan-ı Hümâyun'da nişancı olan Amasyalı Vezir Ca'fer Paşa vefat etti; onun üzerinde bulunan Pervâne Bey Vakfı'nın tevliyeti oğulları Ali ve Mustafa beyler ile amcazadesi Vâsî Çelebizâde Habîb Efendi'ye verildi.
Cemâziyelevvel başında Kara Mustafa Paşa'nın ağalarından Yûsuf Ağa Sultan Bayezid vakıflarının mütevellisi oldu. Ramazan sonlarında Dergâh-ı Âlî kapıcıbaşılarından Sarı Ahmed Ağa bin Mustafa Ağa, Hüseyin ve Fîrûz ağalar vakfının mütevelliliği verilerek emekliye ayrıldı. Zilkade'de büyük âlimlerden ve salih kişilerden Hocazâde Abdurrahman Efendi vefat etti.
1081 yılı Muharreminde [Mayıs-Haziran 1670] mütesellim Kara Abdî Bey hastalandı. Safer'de yatağa düşünce oğlu Mehmed Ağa mütesellim vekili oldu. Kara Abdî Bey Rebîülevvel'in üçüncü günü [Temmuz 1670] vefat etti; Amasya sancağı da önceki Ankara Beylerbeyi Ahmed Paşa'ya verildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- tefeyyüz etmek: yetişip feyz alarak yükselmek
- silahdar ağası: bir vezirin ya da padişahın silahlarından sorumlu yakın adamı
- uhde: bir kimsenin üzerinde bulunan görev
- tevliyet: vakıf yöneticiliği, mütevellilik
- tevcîh: bir görevi ya da geliri birine verme
- mütekâid: emekli
- sulehâ: salih, dindar kimseler
- esîr-i firâş: yatağa düşmüş hasta
- sâbık: önceki
Köprülü'nün Silahdarından Amasya Mutasarrıfına
Deli Murtezâ Paşa, Hüsameddin'in anlatımında Köprülü Mehmed Paşa'nın yanında yetişmiş Amasyalılardan biridir. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa da Abdülkadir Özcan'ın yazdığına göre Köprülü'nün silahdarlığını yapmış, sonra beylerbeyliklere geçmişti. Murtezâ Paşa'nın yolu da buna benzer.
Aynı dönemde başka Murtaza Paşaların da bulunması, kişinin bugünkü kaynaklarda izini sürmeyi zorlaştırır. Mücteba İlgürel'in Köprülü Mehmed Paşa maddesinde, Abaza Hasan Paşa isyanını bastırmakla görevlendirilen ve 15 Rebîülevvel 1069 (11 Aralık 1658) tarihinde Ilgın'da yenilen Diyarbekir Beylerbeyi Murtaza Paşa'dan söz edilir. Bu paşanın Hüsameddin'in "Deli Murtezâ Paşa"sı ile aynı kişi olup olmadığı belgelerle doğrulanamadı. Hüsameddin'in sonraki maddesine göre Deli Murtezâ Paşa 1083 yılında Sivas beylerbeyi olmuş, Amasya'da çıkan seyyidler olayında bazı seyyidleri hapsettiği için şikâyete uğrayıp aynı yılın Cemâziyelâhir ayında Sivas valiliğinden azledilmiştir.
Nişancı Ca'fer Paşa'nın Ölümü ve Vakıfları
Maddede vefat haberi verilen Ca'fer Paşa, önceki maddelerde izlenen bir kariyerin sonudur. Müeyyedzâde ailesinden olan Ca'fer Ağa, Hüsameddin'e göre Enderun'da kilar kethüdâsı iken 1064 yılında Amasya'ya gelip Pîrî Ahmed Efendi'nin torunu olduğunu ispat etmiş ve Pervâne Bey Vakfı'na ortak mütevelli olmuştu. 1072 yılında Köprülü'nün desteğiyle nişancı, 1073'te Rumeli beylerbeyi payeli, 1074'te vezir olmuş, amcazadesi Abdülvâsî Çelebi'nin ölümüyle de vakfın tek mütevellisi kalmıştı. 1080 yılı Rebîülevvel'inde [Ağustos 1669] ölümüyle vakfın yönetimi oğullarıyla amcazadesi arasında paylaştırılmıştır. Ca'fer Paşa hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Pervâne Bey adıyla anılan vakfın kurucusu metinde belirtilmez. Abdulhalim Durma, Amasya mevlevîhanesinin sicillerde "Mevlevîhane-i merhum Alâeddin Pervâne" diye kayıtlı olduğunu ve vakıflarının 1314'te Alâeddin Ali Pervâne Bey tarafından düzenlendiğini yazar. Müeyyedzâdelerin yönettiği vakfın bu Pervâne Bey'le ilişkisi olup olmadığı metinden anlaşılmamaktadır.
Emeklilik Karşılığı Verilen Vakıflar
Maddede kapıcıbaşı Sarı Ahmed Ağa'nın Hüseyin ve Fîrûz ağalar vakfının mütevelliliği verilerek emekliye ayrıldığı söylenir. Bu, vakıf mütevelliliğinin emekli devlet adamlarına bir geçim kaynağı olarak verilebildiğini gösterir. Aynı vakıf, Hüsameddin'in sonraki maddelerinde de benzer biçimde geçer: 1106 yılında bostancıbaşılıktan ve cebecibaşılıktan ayrılan İnekçi Hüseyin Ağa da Hüseyin ve Fîrûz ağalar vakıflarına emeklilik karşılığı mütevelli olmuştur. Sultan Bayezid vakıflarının mütevelliliğinin de benzer şekilde emekli ya da azledilmiş beylere verildiği önceki maddelerde birçok kez görülmüştü.
Kara Abdî Bey ve Hocazâde Abdurrahman Efendi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Kara Abdî Bey'in oğlu Mehmed Ağa, izleyen iki maddede yeniden Amasya mütesellimi olarak karşımıza çıkar.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cilt, s. 591–592; ayrıca s. 617. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar