Özgün Metin

Vezin: Mef‘ûlü Mefâ‘îlü Mefâ‘îlü Fa‘ûlün

Ol kân-ı vefâ ḫoş bize gösterdi keremler
Baṣdı kereminden yüzüm üstine ḳademler
‘Īsî-nefesi eyledi biz mürdeyi zinde
Ġam-gîn dilimüz buldı feraḥ gitdi elemler
Luṭfı ile ḳıldı dil-i vîrânumı ma‘mûr
Göñlin ḫoş ide her dem anuñ ḫûb ṣanemler
İtdi bizi ol ẕât-ı şerîf ile müşerref
Görmeyiserüz ḥaşre degin ġuṣṣa vü ġamlar
Mihrî nicesi şerḥ idesin vaṣfı beyânın
Taḳrîr idemez dil ne ḫo taḥrîr ḳalemler

Günümüz Türkçesiyle

1. O vefa madeni bize ne güzel iyilikler gösterdi; cömertliğinden yüzümün üstüne ayak bastı. (Yani alçakgönüllülük gösterip bizi ziyaret etti, şereflendirdi.)

2. İsa gibi can veren nefesi, ölmüş olan bizi diriltti; gamlı gönlümüz ferahladı, dertler gitti.

3. İyiliğiyle yıkık gönlümü bayındır etti. Güzeller de her an onun gönlünü hoş etsin.

4. Bizi o şerefli varlığıyla şereflendirdi; artık mahşere kadar keder ve gam görmeyiz. ("Görmeyiserüz" bir dilek olarak da anlaşılabilir: "mahşere kadar keder ve gam görmeyelim.")

5. Ey Mihrî, onun övgüsünü nasıl açıklayıp anlatabilirsin? Dil onu söyleyemez, kalemlerin yazması ise hiç mümkün değildir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Divanın yirmi dördüncü gazeli beş beyittir ve aruzun hezec bahrinden "Mef‘ûlü Mefâ‘îlü Mefâ‘îlü Fa‘ûlün" kalıbıyla yazılmıştır. Gazeller çoğunlukla beş ile on beş beyit arasında yazılır; bu şiir alt sınırdadır. Redif çokluk eki "-ler", kafiye "-em" sesidir: keremler, ḳademler, elemler, ṣanemler, ḳalemler. Dördüncü beyitteki "ġamlar" kelimesi ses uyumu gereği "-lar" ekini almıştır ve kafiyeyi tam karşılamaz. Şiir yalnız İstanbul Üniversitesi nüshasında (Ü 32b) bulunur. Kime yazıldığı bilinmez.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel bir teşekkür şiiridir. Şair, kendisine iyilik eden ve evine gelerek onu onurlandıran birini över. İlk beyitteki "yüzüm üstine ḳadem basmak" deyimi, birinin gelişini başının, gözünün üstünde tutmak anlamındaki saygı sözlerine yakındır; konuk o kadar değerlidir ki ayağını ev sahibinin yüzüne basması bile bir lütuf sayılır. Bu benzetmeyle "kân-ı vefâ" (vefa madeni) ve "kerem" (cömertlik) sözleri birleşir ve gelen kişi bir büyük, belki bir hami olarak çizilir.

İkinci beyit divan şiirinin en yaygın telmihlerinden birine dayanır. Hz. İsa'nın nefesiyle ölüleri dirilttiğine inanılır; şairler sevgilinin ya da memduhun sözünü, nefesini bu mucizeye benzetir. Gülşen Kaya bu beyti, Mihrî divanında sevgilinin İsa peygambere benzetilmesine örnek olarak verir: sevgili, âşığın ölmüş gönlünü nefesiyle canlandıran bir İsa'dır. "Mürde" (ölü) ile "zinde" (diri), "ġam-gîn" (gamlı) ile "feraḥ" arasındaki karşıtlık, beytin içinde tezat sanatını da kurar.

Üçüncü beyitte gönül, yıkılmış bir yapı (vîrân) olarak düşünülmüş; iyilik ise onu yeniden bayındır (ma‘mûr) eden bir onarıma benzetilmiştir. Yıkık gönlün imar edilmesi divan şiirinde sık işlenen bir hayaldir. Aynı beytin ikinci mısraında şair, kendisini sevindiren kişinin de güzellerce ("ḫûb ṣanemler") sevindirilmesini diler; bu, teşekkürün karşılığını bir dua ile ödemektir. Son beyitte ise divan şiirinin bilinen bir kapanış biçimine başvurulur: övülen kişinin vasfı o kadar yüksektir ki dil anlatamaz, kalem yazamaz. "Taḳrîr" (sözle anlatma) ile "taḥrîr" (yazıyla anlatma) kelimeleri arasında hem ses hem anlam yakınlığı vardır; şair bu ikiliği cinasa yakın bir söyleyişle kullanır.

Gülşen Kaya, Mihrî'nin Şehzade Ahmed'e yazdığı gazeller arasında, adı açıkça geçmemekle birlikte "gönül viranının imaretini yapması" yönüyle yardım istenen 196. gazeli sayar. Yirmi dördüncü gazelde de yıkık gönlü bayındır eden bir büyükten söz edilir; ancak bu benzerlik dışında şiiri belli bir kişiye bağlayan bir kayıt bulunmamaktadır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Mehmet Arslan (hzl.), Mihrî Hâtun Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları (Kültür Eserleri Dizisi 576), 2018, s. 63, Gazel 24 (Ü 32b). ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

  • Gülşen Kaya, Mihrî Hâtun Divânı'nın Tahlili, yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2010, s. 60-61, 132. openaccess.firat.edu.tr
  • Sabiha Gemici, Mihrî Hatun Divanı: Karşılaştırmalı Metin, Cümle Yapısı ve Cümle Türleri, doktora tezi, Uludağ Üniversitesi, Balıkesir 1990, s. 465 (Gemici'de 24. gazel).

Çevrimiçi kaynaklar