Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Sāḳīyā der devr-i gül żāyi‘ me-kon eyyām-rā
Dem-be-dem ya‘nī bi-y-āşām īn mey-i gül-fām-rā
Zindegānī bī-mey-i la‘let me-rā bāşed ḥarām
Cür‘a’ī fermā zi-luṭf īn rind-i dürd-āşām-rā
Ger ne-ḫᵛāhī sāḳīyā esrār-ı mā şod āşkār
Puḫtegān-rā deh pey-ā-pey īn şarāb-ı ḫām-rā
Ez-leb-i la‘let reved pīş-i ṣurāḥī-rā müdām
Secde-i şükreş dilā bes lāzım āyed cām-rā
Pīş-i ruḫsāreş çü bülbül bā-hezār efġān be-nāl
Ḫoş ġanīmet dān Münīr īn furṣat u hengām-rā

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey saki, gül mevsiminde günleri boşa harcama; yani bu gül renkli şaraptan her an iç. ("Devr-i gül" gül mevsimidir; "devr" kelimesi sözlük anlamıyla mecliste kadehin elden ele dolaşmasını da anlatır.)

2. Senin la‘l dudağının şarabı olmadan yaşamak bana haramdır; lütfedip tortu içmeye alışmış bu rinde bir yudum ver. ("Dürd-āşām" şişenin dibindeki tortuyu içen kişidir, yani elinde ne varsa ona razı olan rind. Ersoy ilk mısraı "haram olsun" diye bir dilek olarak anlar.)

3. Ey saki, sırlarımızın açığa çıkmasını istemiyorsan, bu ham şarabı pişkinlere art arda sun. ("Puḫte" sözlük anlamıyla pişmiş, olgun; "ḫām" ham, çiğ demektir. Ersoy "pişmişler"i bu yolda olgunlaşmış kimseler olarak açar. Olgun kişiler sırrı saklar, ham kişiler açığa vurur.)

4. Ey gönül, senin la‘l dudağından sürahinin önüne sürekli şarap gittiği için kadehin ona şükür secdesi etmesi pek gerekir. (Beyit tam açık değildir; Ersoy onu "kadeh senin lal dudaklarının önünden geçtiği için ona şükür secdesi yapmak lazım gelir" diye anlar. "Müdām" sözlük anlamıyla hem "sürekli" hem "şarap" demektir.)

5. Ey Münîr, onun yanağının önünde bülbül gibi binlerce feryatla inle; bu fırsatı ve bu zamanı değerli bir kazanç bil. ("Hezār" sözlük anlamıyla "bin" demektir ve bülbüle de ad olarak verilir; beyitte bülbülle yan yana durduğu için iki anlam birlikte düşünülebilir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir ve neşirdeki 150 Farsça gazelin ilkidir (fg 1). Gazel, aynı kafiye ve redifle bağlanan beyitlerden oluşan, ilk beyti matla, son beyti mahlas beyti olan nazım şeklidir. Vezin "fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün" kalıbıdır. Redif "-rā" ekidir; kafiye "-ām" sesidir: eyyām, gül-fām, dürd-āşām, ḫām, cām, hengām. Ersoy giriş bölümündeki redif listesinde bu gazeli ve onu izleyen ikinci gazeli "-ra" redifli olarak gösterir; kafiye bakımından da bu gazeli, revi harfinden önce bir uzun ünlünün geldiği kafiye-i müreddefe örnekleri arasında sayar. Şiir Vatikan (VT 61b) ve Viyana (VY 46a) nüshalarında bulunur. Neşir Vatikan nüshasının düzenini izler; bu düzende Farsça gazeller kasidelerden, terci‘-bendlerden, murabba‘dan ve tahmisten sonra, Türkçe gazellerden önce gelir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel bir meclis gazelidir: dört beyitte sakiye ya da gönle hitap edilir, mahlas beytinde şair kendine seslenir. Ana düşünce, gül mevsiminin kısa ömrü ve bu fırsatın değerlendirilmesidir. Birinci beyit "günleri boşa geçirme" diye başlar, beşinci beyit "bu fırsatı ve zamanı ganimet bil" diye kapanır; böylece gazelin başı ile sonu aynı düşüncede birleşir. Arada şarap ve meclis hayalleri yer alır: tortu içen rind, ham şarap ve pişkin kişiler, sürahi ve kadeh. Münîrî'nin Farsça gazellerinde Hâfız etkisinin belirgin olduğunu söyleyen Ersoy, bu gazeli Hâfız'a nazire olan gazeller arasında saymaz. Ersoy şairi rind ve âşık olarak değerlendirir ve onun kendini şarap içen bir rind olarak tanımladığını söyler; ikinci beyitteki tortu içen rind de bu şiir kişiliğine uyar.

Üçüncü beyitte "puḫte" ile "ḫām" arasında açık bir tezat vardır ve beytin anlamı bu karşıtlığa dayanır: şarabın ham, içenin pişkin olması sırrın korunmasının şartıdır. Dördüncü beyitte kadehe bir "secde-i şükr", yani şükür secdesi yakıştırılır; meclis eşyası böylece bir ibadet hareketiyle anılır ve sevgilinin dudağı şarabın kaynağı gibi yüceltilir. Beşinci beyitte bülbül gibi inlemek hayali, gül mevsimiyle açılan gazeli gül ile bülbül mazmununa bağlar; "hezār" kelimesinin hem "bin" hem bülbül anlamı taşıması da bu bağlantıyı kuvvetlendirir. Birinci beyitteki "gül-fām", yani gül renkli şarap, gül mevsimiyle tenasüp içindedir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar