Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün

Dil bā-ḫayāl-i ‘ışḳ-ı to tā-şod zi-men cüdā
Men nīz geştem ez-ḫodī vü ez-vaṭan cüdā
Ez-morden-i raḳīb-i to ey dost ġam me-ḫor
Ān bih ki şod zi-ḥūr-ı cinān Ehrimen cüdā
Fāriġ ne-mī-şeved dilem ez-derd-i ‘ışḳ-ı to
Tā der-cihān ki cān ne-buved ez-beden cüdā
Ber-‘āşıḳān-ı ḫaste-dil-i zār u derd-mend
Yā Rab me-bād ez-to demī zīsten cüdā
Bī-gül-sitān-ı ḥüsn-i to ber-ḥālet-i Münīr
Gül nāle-ger cüdā şod u murġ-ı çemen cüdā

Günümüz Türkçesiyle

1. Gönül senin aşkının hayaliyle benden ayrılalı, ben de hem kendimden hem yurdumdan ayrı düştüm. ("Ez-ḫodī cüdā" kelime kelime "kendimden ayrı" demektir; Ersoy bunu "kendimden geçtim" diye karşılar.)

2. Ey dost, rakibinin ölümüne üzülme; Ehrimen'in cennet hurilerinden ayrılması daha iyidir. (Ehrimen, sözlük anlamıyla eski İran inancında kötülüğün kaynağı sayılan varlıktır. Rakip Ehrimen'e, sevgili huriye benzetilir. Ersoy rakibi sevgiliyi gözetleyip koruyan kişi olarak açar. Vatikan nüshasında bu beyit dördüncü sıradadır.)

3. Dünyada can bedenden ayrılmadıkça gönlüm senin aşkının derdinden kurtulmaz.

4. Ya Rab, gönlü yaralı, inleyen ve dertli âşıklarına bir an bile senden ayrı yaşamak nasip olmasın. (Ersoy beyti sevgiliye hitap olarak anlar; metinde "Yā Rab" hitabı vardır.)

5. Senin güzelliğinin gül bahçesi olmayınca, Münîr'in hâline gül ayrı ağladı, çimenin kuşu, yani bülbül ayrı. (Beyit iki türlü okunabilir. Ersoy onu "Münir'in durumu, gülden ayrı kalan bülbülün durumu gibidir" diye anlar; metin ise gül ile bülbülün Münîr'in hâline ayrı ayrı inlediğini de söyleyebilir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin üçüncüsüdür (fg 3). Vezin "mef‘ûlü fâ‘ilâtü mefâ‘îlü fâ‘ilün" kalıbıdır. Her mısra "cüdā", yani "ayrı" kelimesiyle biter; bu kelime gazelin redifidir. Kafiye "-en" sesidir: men, vaṭan, Ehrimen, beden, zīsten, çemen. Ersoy'un giriş bölümündeki redif listesinde Farsça gazellerin sayımı birinci, ikinci, beşinci ve altıncı gazellerle başlar ve bu gazel orada yer almaz; Ersoy kafiye bakımından ise onu yalnız revi harfiyle kurulan kafiye örnekleri arasında gösterir. Şiir Vatikan (VT 62a) ve Viyana (VY 46b) nüshalarında bulunur; iki nüsha arasındaki tek fark, ikinci beytin Vatikan nüshasında dördüncü sırada yer almasıdır. Vatikan nüshasındaki sırada rakibin ölümünü anlatan beyit, âşıklar için edilen "senden ayrı yaşamak nasip olmasın" duasından sonra gelir. Gazelin beyitleri redifle birbirine bağlansa da her biri kendi içinde tamamlanan bir düşünce taşıdığı için bu sıra farkı şiirin anlamını değiştirmez. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin konusu ayrılıktır ve bu konu redifle her beyitte yeniden işlenir. Birinci beyitte ayrılık bir zincir gibi ilerler: gönül şairden ayrılmış, şair de kendinden ve yurdundan ayrı düşmüştür. İkinci beyit ayrılığı tersinden ele alır: rakibin ölümü sevgiliyi üzmemelidir, çünkü bu, Ehrimen'in hurilerden ayrılması gibi hayırlı bir ayrılıktır. Üçüncü beyitte ayrılık can ile beden arasındaki ayrılığa, yani ölüme bağlanır; aşk derdi ancak o zaman biter. Dördüncü beyitte şair âşıklar için sevgiliden ayrı yaşamamayı diler. Mahlas beytinde ise gül bahçesinden ayrı kalan gül ve bülbül hayaliyle şairin hâli anlatılır.

İkinci beyitteki benzetme gazelin en dikkat çekici yeridir. Rakip Ehrimen'e, sevgili cennet hurisine benzetilir; böylece rakibin ölümü, karanlığın aydınlıktan uzaklaşması gibi gösterilir. Üçüncü beyitte "cān" ile "beden" arasındaki ayrılık ölümü anlatan bilinen bir ifadedir ve aşkın ölünceye kadar süreceğini söyler. Beşinci beyitte gül-sitān, gül ve murġ-ı çemen kelimeleri tenasüp içindedir; "çimenin kuşu" denerek bülbül adını anmadan kastedilir. Redifin her beyitte farklı bir ayrılık türünü taşıması, gazele beş beyit boyunca tek bir düşünce etrafında dönen bir bütünlük verir. Ersoy Münîrî'nin Farsça gazellerinde Hâfız etkisinin açıkça görüldüğünü söyler, ancak bu gazeli Hâfız'a nazire olan on yedi gazel arasında saymaz.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar