Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün

Ey ki ez-nāvek-i ān ġamze dil-efgār-ı tovem
V’ey der-ān silsile-i zülf giriftār-ı tovem
Fikret ey cān-ı men ez-rīḫten-i ḫūn-ı menest
Be-Ḫudā bende-i bī-çāre der-ān yār-ı tovem
Enderīn devr ki bāşem be-heme ḥālet ü dem
Der-serem cüz heveset ne ki hevādār-ı tovem
Ṣūret-i ‘āfiyet ez-ber-dil-i bī-çāre ne-būd
Luṭf fermā vü be-küş zār ki bīmār-ı tovem
Be-çonīn eşk çü seyl-āb-ı revān-geşte-i mā
Veh ki müştāḳ-ı ḳad ü şīve-i reftār-ı tovem
Bī-gül-i gül-şen-i ruḫsār-ı cemālet çü Münīr
Mānde der-ḫār-ı belā bülbül-i gül-zār-ı tovem

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey o yan bakışın okuyla gönlü yaralı olduğum, ey o zülüf zincirine tutsak olduğum sevgili.

2. Ey canım, aklındaki benim kanımı dökmekse, Allah'a andolsun, ben bu işte senin çaresiz kulun ve yardımcınım. ("Yār" sözlük anlamıyla hem sevgili hem yardımcı demektir. Ersoy beyti "Kanımı dökmekteki maksadın Allah içinse bu hususta emrine ram oldum" diye anlar.)

3. Bu devirde her hâlde ve her anda başımda senin hevesinden başka bir şey yok; çünkü ben senin hevadarınım. ("Hevā-dār" tutkun, âşık demektir.)

4. Çaresiz gönülde sağlığın bir görüntüsü bile yoktu; lütfet de beni inletip öldür, çünkü ben senin hastanım.

5. Sel gibi akan bu gözyaşımızla, ne yazık ki senin boyunun ve salınarak yürüyüşünün hasretlisiyim. (Ersoy "veh" ünlemini "yazık ki" diye anlar.)

6. Senin güzelliğinin yanak gül bahçesinin gülü olmadan, Münîr gibi bela dikenleri arasında kalmış, senin gül bahçenin bülbülüyüm.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış altı beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin yüz beşincisidir (fg 105). Vezin "fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilün" kalıbıdır. Redif "tovem" (seninim, senin ...inim) kelimesidir; Ersoy'un redif listesinde gazel bu redifle gösterilir. Kafiye "-ār" sesidir: efgār, giriftār, yār, hevā-dār, bīmār, reftār, gül-zār. Ersoy bu gazeli kafiye-i müreddefe örnekleri arasında sayar. Şiir Vatikan (VT 86b) ve Viyana (VY 70a) nüshalarında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Redif, iki gazel önceki "-ı toyīm" redifli gazelde (fg 103) olduğu gibi âşığın sevgiliye aidiyetini söyler; bu kez konuşan tek kişidir ve "biz" yerine "ben" vardır. Her beyitte âşık sevgilinin başka bir şeyidir: yaralısı, tutsağı, kulu ve yardımcısı, hevadarı, hastası, hasretlisi ve bülbülü. Kafiye kelimeleri bu sıfatları taşıdığı için gazel bir tür âşık hâlleri listesine dönüşür.

Matla gamze ile zülfü karşılıklı dizer. Gamzenin oku gönlü yaralamış, zülfün zinciri âşığı tutsak etmiştir; ok ile yara, zincir ile tutsaklık arasında tenasüp vardır. İkinci beyit âşığın teslimiyetinin en uç noktasıdır. Sevgili âşığın kanını dökmek istiyorsa âşık bu işte ona yardımcı olmaya hazırdır. "Yār" kelimesinin hem sevgili hem yardımcı anlamı burada ince bir tevriye kurar: Âşık, kanının dökülmesinde sevgilinin hem yarı hem yardımcısıdır.

Dördüncü beyit hastalık diliyle kurulur. Gönülde sağlığın görüntüsü bile kalmamıştır; âşık sevgiliden lütfedip kendisini öldürmesini ister, çünkü onun hastasıdır. Öldürmenin bir lütuf olarak istenmesi, aşkta acının ve ölümün bile sevgiliden gelince değerli sayılmasına dayanan bir tezattır. "‘Āfiyet" (sağlık) ile "bīmār" (hasta) arasında da karşıtlık vardır.

Beşinci beyitte sel gibi akan gözyaşı ile sevgilinin salınarak yürüyüşü yan yana gelir. Divan şiirinde sevgilinin boyu su kenarında yükselen serviye benzetildiği için, gözyaşı seli ile salınan boy arasında bu imgeye dayanan bir ilgi sezilebilir. "Revān" (akan) ile "reftār" (yürüyüş) kelimeleri de hareket etrafında birleşir. Mahlas beyti gül ile bülbül mazmunuyla kapanır. Âşık sevgilinin gül bahçesinin bülbülüdür, ama gülden ayrı düşmüş, bela dikenleri arasında kalmıştır. Gül ile diken arasındaki tezat, kavuşma ile ayrılığın karşıtlığını anlatır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar