Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Eyyühe’l-‘uşşāḳ fī nāri’l-firāḳi bi’l-müdām
Kāne ‘aynen selsebīlen fe’şrabū ke’se’l-müdām
Sāḳī-i cān-baḫş elinden ṭoġdı beñzer āftāb
Lāḥa berḳun ‘an tecellī’r-rāḥ min ke’si’l-müdām
Ḥırmet-i mey ẓāhirest ü pīş-i mā ne’bved ḥelāl
Ger zi-dest-i yār mī-bāşed ne-mī-gūyem ḥarām
Ḳısmet-i bezm-i ezeldür ḥāṣılı bu çāre ne
Zāhide bādām u ḥelvā ‘āşıḳa ṣahbā vü cām
Yā recā’e’r-rūḥ fī ḳalbi’l-Münīriyyi’l-ḥaḳīr
Ente ġāyātü’l-münā fī küll-i ḥālin ve’s-selām

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey ayrılık ateşinde durmadan yanan âşıklar, (şarap) bir Selsebil pınarı gibidir; şarap kadehinden için. (Beyit Arapçadır; Selsebil, Kur'an'da adı geçen cennet pınarıdır. Ersoy beyti "ayrılık ateşine karşı Cennet suyu gibi olan şaraptan devamlı bir şekilde için" diye anlar; "bi'l-müdām" kelimesini hangi mısraa bağladığına göre beyit iki türlü okunabilir.)

2. Can bağışlayan sakinin elinden sanki güneş doğdu; şarap kadehinde şarabın görünmesinden bir şimşek parladı. (Birinci mısra Türkçe, ikinci mısra Arapçadır.)

3. Şarabın haram olduğu açıktır ve bizim katımızda da helal değildir; ama sevgilinin elinden gelirse ona haram demem. (Beyit Farsçadır.)

4. Kısacası bu, ezel meclisinde dağıtılan paydır, ne çaresi var: Zahide badem ile helva, âşığa kızıl şarap ile kadeh düşmüştür. (Beyit Türkçedir.)

5. Ey bu değersiz Münîrî'nin kalbindeki ruhun umudu, her hâlde dileklerin son noktası sensin, vesselam. (Beyit Arapçadır.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin yüz on ikincisidir (fg 112). Neşir onu Farsça gazeller arasına koyar, ama gazel üç dille kurulmuştur. Birinci ve beşinci beyitler Arapçadır. İkinci beytin birinci mısraı Türkçe ("elinden ṭoġdı beñzer"), ikinci mısraı Arapçadır. Üçüncü beyit Farsçadır. Dördüncü beyit Türkçedir ("ḳısmet-i bezm-i ezeldür", "bu çāre ne"); Ersoy bu beytin anlamını vermez. Birden çok dilin bir arada kullanıldığı bu tür şiirlere mülemma denir. Vezin "fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün" kalıbıdır. Gazel Ersoy'un redif listesinde yer almaz; kafiye "-ām" sesidir: müdām, müdām, müdām, ḥarām, cām, selām. Ersoy bu gazeli kafiye-i müreddefe örnekleri arasında sayar. Şiir yalnız Vatikan nüshasında (VT 88b) bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Neşirde hemen önce gelen gazelle (fg 111) arasında belirgin bir yakınlık vardır. İkisi de Arapça, Farsça ve Türkçe beyitleri karıştırır, ikisinin kafiyesi de "-ām" sesidir ve ikisi de mahlas beytini "ve's-selām" sözüyle bitirir. İki gazel Vatikan nüshasında da arka arkaya (88a ve 88b) yer alır. Bu benzerlik bizim tespitimizdir; iki şiirin birlikte yazılıp yazılmadığına dair bilgi yoktur.

Anlam ve Söz Sanatları

Matlada "müdām" kelimesi aynı beytin iki mısraında da kafiye olur: Birincisinde "bi'l-müdām" sözlük anlamıyla sürekli, durmadan; ikincisinde "ke'se'l-müdām" şarap kadehi demektir. Aynı kelimenin iki ayrı anlamla kafiyeye gelmesi bir tam cinastır. "Kāne ‘aynen selsebīlen" ifadesi, Kur'an'daki "orada Selsebil adlı bir pınar" (İnsân 18) sözünü hatırlatır; bu telmih bizim tespitimizdir. Şarap, ayrılık ateşine karşı bir cennet pınarı olarak sunulur; ateş ile pınar arasındaki tezat beytin dayanağıdır.

İkinci beyitte sakinin elinden güneş doğar, kadehte de şimşek çakar. Şarabın parlaklığı ışık imgeleriyle anlatılır; güneş, şimşek ve tecelli (görünme) kelimeleri tenasüp kurar. Üçüncü beyitte âşık şarabın haramlığını açıkça kabul eder, sonra bir kayıt koyar: Sevgilinin elinden gelen şarap haram sayılmaz. Haram ile helal arasındaki tezat beytin iki mısraını birbirine bağlar.

Türkçe dördüncü beyit, herkesin payının ezelde belirlendiği fikrine dayanır. Ezel meclisinde zahide badem ve helva, âşığa ise şarap ve kadeh düşmüştür; şair kendi tercihini bir kader olarak sunar ve böylece zahidin itirazına yer bırakmaz. Tatlıya düşkün zahit ile şaraba düşkün âşığın karşılaştırılmasında hafif bir alay sezilir; bu bizim çıkarımımızdır. Arapça mahlas beytinde şair kendini "ḥaḳīr" (değersiz) diye anar ve sevgiliyi bütün dileklerin son noktası ilan eder.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar