Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü mefā‘īlü mefā‘īlü fe‘ūlün

Der-hicr-i ḫaṭet geşt zi-dūd-ı dil-i çākem
Īn çetr-i kebūdī ki buved ber-ser-i ḫākem
Cüz ġamze-i dil-dūz-ı to feryād-resem nīst
Gerçi be-ḥaḳīḳat buved ān tīġ helākem
Ger ber-ser-i ḳabrem ne-buved şem‘ çi başed
Her dem keşed āteş ser ez-īn sīne-i çākem
Ez-devlet-i ālūdegī-i dīde-i pür-nem
Be’nger be-ġam-ı ‘ışḳ-ı merā ez-heme pākem
Der-ḥasret-i ān çeşm-i mükeḥḥal ki şodem ḫāk
Şod rūşenī-i çeşm-i cihān ẕerre-i ḫākem
Reftem zi-ḫod ez-nāvek ü ḫūn şod dil-i mecrūḥ
Z’ān rū ne-şod ez-ġamze-i dil-dūz-ı to bākem
Der-sūz u revān ḫāk şoden hemçü Münīrī
Ber-āteş-i ‘ışḳ-ı to hemān ḫurde-i tākem

Günümüz Türkçesiyle

1. Senin ayva tüylerinin ayrılığında, toprağımın üstündeki bu mavi kubbe (gökyüzü), yırtık gönlümün dumanından meydana geldi. (Ersoy "gökyüzü yaralı gönlümün dumanıyla doldu" diye anlar; "ḫaṭ" divan şiirinde sevgilinin yanağında yeni biten ince tüylerdir.)

2. Gerçekte o kılıç benim ölümüm olsa da, gönül delen bakışından başka feryadıma yetişen yoktur.

3. Kabrimin başında mum olmasa ne çıkar; bu yırtık göğsümden her an ateş baş verip yükselir.

4. Yaşla dolu gözümün kirlenmişliği sayesinde, bak, aşkının gamı yüzünden herkesten temizim. (Göz kanlı yaşla bulanmıştır; Ersoy da bu bulanıklığı kanla açıklar.)

5. O sürmeli gözün hasretiyle toprak oldum; toprağımın zerresi dünyanın gözünün aydınlığı oldu.

6. Okun yüzünden kendimden geçtim, yaralı gönül kan oldu; bu yüzden gönül delen bakışından artık korkum kalmadı.

7. Yanıp hemen toprak olmada, Münîrî gibi, senin aşkının ateşi üzerinde bir asma çubuğu kırıntısıyım. ("Tāk" sözlük anlamıyla asma demektir; Ersoy "asma dalına döndüm" diye anlar.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış yedi beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin yüz onuncusudur (fg 110). Vezin "mef‘ûlü mefâ‘îlü mefâ‘îlü fe‘ûlün" kalıbıdır. Ersoy'un redif listesinde gazel "-em" redifiyle gösterilir; kafiye "-āk" sesidir: çāk, ḫāk, helāk, pāk, bāk, tāk. "Ḫākem" (toprağım) kafiye kelimesi birinci ve beşinci beyitlerde iki kez kullanılmıştır. Ersoy bu gazeli kafiye-i müreddefe örnekleri arasında sayar. Şiir Vatikan (VT 88a) ve Viyana (VY 157b) nüshalarında bulunur. Ersoy'un aparatına göre Viyana nüshasında birinci beyit farklı bir biçimdedir ve ikinci mısraı bu metindeki üçüncü beytin ikinci mısraıyla aynıdır; ikinci beyit ise Viyana nüshasında yoktur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla bir güzel sebebe bağlama (hüsn-i talil) örneğidir. Göğün mavi rengi tabii bir olaydır; şair ise bu kubbeyi âşığın yanan gönlünden yükselen duman olarak açıklar. Mezarın üstündeki gök fikri, âşığın ölmüş ve toprak olmuş sayıldığını da sezdirir; şiirin geri kalanı bu ölüm ve toprak olma düşüncesini sürdürür.

İkinci ve altıncı beyitler sevgilinin "dil-dūz" bakışı etrafında birbirine bağlanır. Kelime sözlük anlamıyla gönül diken, gönle saplanan demektir. İkinci beyitte bu bakış hem âşığın tek yardımcısı hem de onu öldürecek kılıçtır; yardım ile ölümün aynı kaynaktan gelmesi bir tezattır. Altıncı beyitte âşık oktan kendinden geçmiş ve gönlü kan olmuştur; artık kaybedecek bir şeyi kalmadığı için o bakıştan korkmaz.

Üçüncü beyit kabir başında yakılan mum geleneğine dayanır. Âşığın mezarında mum olmasına gerek yoktur, çünkü yırtık göğsünden durmadan ateş yükselir. Dördüncü beyitte "ālūdegī" (kirlenmişlik, bulanıklık) ile "pāk" (temiz) arasında açık bir tezat vardır: Kanlı yaşla kirlenmiş göz, aşkın temizliğine tanıklık eder. Beşinci beyit sürme ile toprağı birleştirir. Sürme göze çekilen ince bir tozdur; sürmeli göz hasretiyle toprak olan âşığın tozu da böylece dünyanın gözüne sürme olup aydınlık verir. Bu bağlantı bizim çıkarımımızdır.

Mahlas beytinde âşık, sevgilinin aşk ateşi üzerindeki küçük bir asma çubuğuna benzetilir. Kuru çubuğun ateşte çabucak yanıp küle dönmesi, beytin başındaki "yanıp hemen toprak olmak" ifadesiyle uyumludur; bu yorum bizim çıkarımımızdır. Şair kendini "Münîrî gibi" diye anar ve böylece âşık ile şair, söyleyen ile adı anılan arasında bir mesafe kurar.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar