Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Her nefes k’ez ṭal‘at-ı mihr-i ruḫeş dem mī-zenem
Der-heme ‘ālem çü ṣubḥ-ı ṣādıḳī dil-rūşenem
Ser be-dest-i ḫod girifte ber-ser-i bāzār-ı ‘ışḳ
Ān ki mī-bāşed ḫarīdār-ı ġam-ı ‘ışḳet menem
Ger ne-dārī ḳaṣd-ı ser-bu’brīden-i bī-çāreet
Hem çü zülfeyn-i to ez-ġam ser be-zānū efkenem
Ārzū-yı gül-şen-i bāġ-ı İrem ne’bved merā
Sā‘atī ger ber-ser-i kūy-ı to başed meskenem
Ḫūn-ı bende ger hemī ḫᵛāhed ki rīzed gū Münīr
Tīġ-i ser-tīzet be-keş minnet be-neh ber-gerdenem

Günümüz Türkçesiyle

1. Onun yanağının güneşinin doğuşundan her nefes söz ettikçe, bütün dünyada gerçek sabah aydınlığı gibi gönlüm aydınlanır. ("Ṣubḥ-ı ṣādıḳ" sözlük anlamıyla gerçek sabah, yani tan yerinin ağardığı asıl sabah aydınlığıdır.)

2. Aşk pazarının başında başını kendi eline almış, senin aşkının gamını satın alan kişi benim. ("Ser be-dest" sözlük anlamıyla başı elinde, yani kelle koltukta demektir.)

3. Eğer bu çaresizinin başını kesmeye niyetin yoksa, iki zülfün gibi ben de gamdan başımı dizimin üstüne eğerim.

4. Bir saatliğine de olsa senin mahallenin başında yerim yurdum olsa, İrem bağının gül bahçesini istemem.

5. Ey Münîr, kulunun kanını dökmek istiyorsa ona de ki: "Keskin uçlu kılıcını çek, minneti boynuma koy." (Ersoy mısraı "keskin kılıcını çek ve boynuma vur, bundan minnet duyarım" diye anlar.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin yüz on beşincisidir (fg 115). Vezin "fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün" kalıbıdır. Gazel Ersoy'un redif listesinde yer almaz; beyit sonları birinci tekil kişi ekiyle (-em) biten ve "-enem" sesinde birleşen kelimelerdir: mī-zenem, dil-rūşenem, menem, efkenem, meskenem, gerdenem. Şiir Vatikan (VT 89a) ve Viyana (VY 71a) nüshalarında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla güneş ve sabah imgesiyle açılır. Sevgilinin yanağı bir güneştir; âşık bu güneşin doğuşundan söz ettikçe gönlü gerçek sabah gibi aydınlanır. "Ṭal‘at" (doğuş, yüz), "mihr" (güneş), "ṣubḥ" (sabah) ve "rūşen" (aydın) kelimeleri arasında tenasüp vardır. "Dem zeden" (söz etmek) deyimindeki "dem" kelimesi sözlük anlamıyla nefes de demektir; sabahın nefes alması gibi düşünülen ağarması ile âşığın nefesi arasında bir ilgi sezilebilir. Bu yorum bizim çıkarımımızdır.

Gazelin ikinci beytinden sonuna kadar "ser" (baş) kelimesi her beyitte geçer: İkinci beyitte "ser be-dest" (başı elinde) ve "ber-ser-i bāzār" (pazarın başında), üçüncüde "ser bu'brīden" (baş kesmek) ve "ser be-zānū efkenden" (başı dize eğmek), dördüncüde "ber-ser-i kūy" (mahallenin başında), beşincide "tīġ-i ser-tīz" (ucu keskin kılıç). Kelime kimi zaman gerçek anlamıyla insan başını, kimi zaman bir yerin başını, kimi zaman bir şeyin ucunu anlatır; bu tekrar bizim tespitimizdir.

İkinci beyit aşkı bir pazar olarak gösterir. Âşık bu pazarın başında, başını avucuna almış, satılan gamın alıcısı olarak durur; pazar, alıcı ve satın alma kelimeleri tenasüp kurar. Üçüncü beyitte âşık, sevgili başını kesmezse başını dizine eğeceğini söyler. Başı dize koymak kederli düşünmenin bilinen hâlidir; sevgilinin aşağı sarkan zülüfleri de bu eğik başa benzetilir. Dördüncü beyitte efsanevî İrem bağı, sevgilinin mahallesinde bir saatlik konaklama karşısında değersiz kalır.

Mahlas beytinde "minnet be-neh ber-gerdenem" (minneti boynuma koy) ifadesi iki yönlü anlaşılabilir. Farsçada bir iyiliği birinin boynuna borç olarak koymak, onu minnet altında bırakmak demektir; aynı zamanda kılıcın ineceği yer de boyundur. Böylece kılıcın boyna inmesi âşık için bir iyilik, bir minnet sebebi olur. Bu çift anlam bizim tespitimizdir; Ersoy da mısraı ölümden minnet duyma yönünde anlar.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar