Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Çün zi-tīr-iġamzeet şod küştenem ceffe’l-ḳalem
Ger güzīr ez-vey ne-bāşed v’er buved key mī-rehem
Bā-vücūd-ı hestī-i ḫod mis̱l-i la‘let nādirest
Ān ki nādir mī-şeved ma‘dūm gerded ke’l-‘adem
Mī-keşed bālā nihāl-i ḳāmetet ez-eşk-i çeşm
Şāḫ-ı gül ez-neşv ü nem lā-büd buved der-neşv ü nem
Der-firāḳ-ı hicr-i ān dil-ber ki rāhī mī-füted
Mī-revīm ey dil be-zārī dest-i mā vü dest-i ġam
Naḳş-ı ebrūyeş ki der-bālā-yı ū dīdem Münīr
Ber-dilem fī’l-ḥāl āmed ṣūre-i nūn ve’l-ḳalem

Günümüz Türkçesiyle

1. Senin bakışının okuyla öldürülmem kaderde yazılı olduğuna, kalem kuruduğuna göre, bundan kaçış olsa da olmasa da ben ne zaman kaçarım ki? ("Ceffe'l-ḳalem" Arapçadır ve sözlük anlamıyla "kalem kurudu", yani yazılan yazılmış, kader belirlenmiş demektir. Ersoy ikinci mısraı "ben bundan hiç korkar mıyım" diye anlar.)

2. Senin lal dudağın gibi kendi başına bir varlık nadirdir; nadir olan şey ise yokluk gibi, yok sayılır hâle gelir. (Mısra sonundaki "ke'l-‘adem", yani "yokluk gibi", Arapçadır.)

3. Fidan gibi boyun gözümün yaşıyla yukarı doğru uzar; gül dalı da elbette nem ve tazelik içinde büyüyüp serpilir.

4. Ey gönül, yola düşen o gönül alıcının ayrılığında, elimiz gamın elinde, inleyerek gidiyoruz. (Beyit iki türlü okunabilir: "yola düşen" sevgili de olabilir, âşık da; Ersoy âşığın gam ile el ele yola düştüğü yönünde anlar.)

5. Ey Münîr, onun yukarısında, yüzünde kaşının şeklini görünce hemen gönlüme "Nûn ve'l-kalem" suresi geldi.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin yüz yirmi üçüncüsüdür (fg 123). Kimi mısralarda Arapça ibareler geçer: "ceffe'l-ḳalem", "ke'l-‘adem", "nūn ve'l-ḳalem". Vezin "fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün" kalıbıdır. Gazel Ersoy'un redif listesinde yer almaz; kafiye "-em" sesidir: ḳalem, rehem, ‘adem, nem, ġam, ḳalem. Şiir yalnız Vatikan nüshasında (VT 91a) bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin ilk ve son beyitleri "ḳalem" kelimesiyle biter. Matlada "ceffe'l-ḳalem" (kalem kurudu) kader kalemini anar: Âşığın sevgilinin bakış okuyla öleceği ezelden yazılmıştır ve artık değişmez. İkinci mısradaki "güzīr" (çare, kaçış) ve "rehīden" (kurtulmak) kelimeleri de bu kaderden kaçış konusunu işler; âşık kaderden şikâyet etmez ve ondan kaçmayı düşünmez. Mahlas beytinde ise "nūn ve'l-ḳalem", Kur'an'ın Kalem suresinin "Nûn. Kaleme andolsun" diye başlayan ilk ayetidir. Sevgilinin kaşı, eğri biçimiyle "nun" harfine benzediği için âşığa bu sureyi hatırlatır. Böylece gazel kalem kelimesiyle açılıp kalem kelimesiyle kapanır; bu bağlantı bizim tespitimizdir. Âşığın ölümünü yazan kalem ile kaşın hatırlattığı kalem aynı şiirin iki ucunda durur.

İkinci beyit varlık ile yokluk üzerine bir fikir oyunudur. Sevgilinin dudağı, yani ağzı, gibi bir varlık pek nadirdir; nadir olan ise yok gibidir. Divan şiirinde sevgilinin ağzı o kadar küçük düşünülür ki neredeyse görünmez, yok sayılır; beyit bu ortak mazmunu bir mantık kuralı gibi söyler. İkinci mısra, Arapçada "nadir olan yok gibidir" anlamında bilinen bir kaideyi hatırlatır; bu benzerlik bizim tespitimizdir. "Hestī" (varlık) ile "ma‘dūm" ve "‘adem" (yokluk) arasında tezat vardır.

Üçüncü beyitte sevgilinin boyu bir fidana, âşığın gözyaşı da onu sulayan suya benzetilir. İkinci mısra bunu bir tabiat gerçeğiyle destekler: Gül dalı nem içinde büyür. "Neşv ü nem" (büyüme ve nem) ifadesi mısrada iki kez tekrarlanır; tekrar, büyümenin sulamaya bağlılığını vurgular. Dördüncü beyitte gam kişileştirilir ve âşığın el ele yürüdüğü bir yol arkadaşı olur. "Dest-i mā vü dest-i ġam" (bizim elimiz ve gamın eli) ifadesi bu yoldaşlığı somut bir görüntüyle anlatır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar