Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün

Ger şeved kūşe-i gül-zār-ı İrem menzil-i men
Cüz hevā-yı gül-i rūyet ne-buved der-dil-i men
‘Uḳde-i zülf-i siyāhet dilem āsān pindāşt
Sālhā şod ki der-ān ḥal ne-şeved müşkil-i men
Bā-metā‘-ı dil ü cān u be-heme naḳd-i vücūd
Māye-i derd-i ġam-ı ‘ışḳ-ı to şod ḥāṣıl-ı men
Zi-mey-i ‘ışḳ-ı to yek cür‘a resīd īn çi ‘aceb
Ger şeved mest-i müdāmeş dil-i lā-ya‘ḳıl-i men
Hīc ḫālī ne-şod ez-nār-ı hevā-yı to Münīr
Mī-nümāyed ki be-sūz-ı to şod āb u gil-i men

Günümüz Türkçesiyle

1. İrem bağının gül bahçesinin bir köşesi benim konağım olsa bile, gönlümde senin yüzünün gülünün sevdasından başka bir şey olmaz.

2. Gönlüm senin kara zülfünün düğümünü çözmeyi kolay sandı; yıllar geçti, o düğümün çözülmesinde benim müşkülüm hâlâ çözülmedi.

3. Gönül ve can metaıyla, varlığımın bütün nakdiyle, elime geçen kazanç senin aşkının gamının derdinden bir sermaye oldu.

4. Senin aşkının şarabından bir yudum geldi; benim aklı başında olmayan gönlüm onunla ebediyen sarhoş olursa buna ne şaşılır. ("Mest-i müdām" iki türlü anlaşılabilir: "müdām" sözlük anlamıyla hem sürekli hem şarap demektir; ifade hem "daima sarhoş" hem "onun şarabının sarhoşu" anlamına gelir.)

5. Münîr senin sevdanın ateşinden hiç boş kalmadı; öyle görünüyor ki benim suyum ve balçığım senin yakışınla var olmuş. ("Āb u gil", sözlük anlamıyla su ve balçık, insanın yaratıldığı öz, yani yaratılışı demektir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin yüz yirmi dördüncüsüdür (fg 124). Vezin "fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilün" kalıbıdır. Redif "-i men" (benim) ifadesidir; Ersoy'un redif listesinde gazel bu redifle gösterilir. Kafiye "-il" sesidir: menzil, dil, müşkil, ḥāṣıl, lā-ya‘ḳıl, gil. Şiir Vatikan (VT 91b) ve Viyana (VY 71b) nüshalarında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla sevgilinin yüzünü İrem bağının üstünde tutar. Efsanevî güzellikteki bu bahçenin bir köşesinde oturmak bile âşığın gönlünü sevgilinin yüzünün gülünden ayıramaz. Gül bahçesi ile yüzün gülü arasında bahçe imgesine dayanan bir tenasüp vardır. İrem bağı neşirde biraz önceki fg 115'in dördüncü beytinde de aynı biçimde sevgilinin mahallesinin gerisinde bırakılır.

İkinci beyit düğüm ve çözüm etrafında kurulur. Gönül zülfün düğümünü çözmenin kolay olduğunu sanmış, ama yıllar geçtiği hâlde düğüm çözülmemiştir. "‘Uḳde" (düğüm), "ḥal" (çözme) ve "müşkil" (zorluk) kelimeleri tenasüp kurar; "āsān" (kolay) ile "müşkil" (zor) arasında da tezat vardır. "Ḥal" kelimesi Arapça yazılışı bakımından hem "çözme" hem "hâl" diye okunmaya elverişlidir; bu ikili okuma bizim çıkarımımızdır. Üçüncü beyit bir ticaret dili kullanır: Metâ (mal), nakd (peşin para), mâye (sermaye) ve hâsıl (kazanç) kelimeleri âşığın bütün varlığını yatırıp karşılığında yalnız aşk derdini kazandığını anlatır.

Dördüncü beyitte tek bir yudumun ebedî sarhoşluk getirmesi bir mübalağadır. "Mest-i müdām" ifadesinde "müdām" kelimesi sözlük anlamıyla hem sürekli hem şarap demektir; ifade böylece iki anlamı birden taşır. "Lā-ya‘ḳıl" (akılsız, kendinden geçmiş) kelimesi bu sarhoşluğun aklı nasıl giderdiğini söyler.

Mahlas beyti dört unsuru bir araya getirir. Eski düşüncede bütün varlıklar ateş, hava, su ve topraktan oluşur. Beyitte "nār" (ateş), "hevā" (hava; aynı zamanda sevda, istek), "āb" (su) ve "gil" (balçık, toprak) kelimeleri birlikte geçer. "Hevā" kelimesi metinde sevda anlamında kullanılmıştır, ama hava anlamıyla dört unsurdan birini de çağrıştırır; bu tevriye ve dört unsurun bir arada kullanılması bizim tespitimizdir. Âşık kendi yaratılışının, suyunun ve balçığının, sevgilinin ateşiyle var olduğunu söyler; böylece aşk ateşi onun özüne katılmış olur.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar