Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Behr-i żabṭ-ı milket-i ḥüsn-i cemāl ey nāzenīn
La‘l-i to mühr-i Süleymān şod ḫaṭet naḳş-ı nigīn
Gözümi devr-i zamāne ḫāk ile ṭoldurmadan
Göstere mi yüzüñi bir kerre Rabbü’l-‘ālemīn
Aḫkerī şod her yekī ber-ḫırmen-i ‘ömr-i ‘azīz
Dil kocā sīr-āb gerded z’īn dü la‘l-i āteşīn
Kūşe-i ḫum-ḫānelerde zāhidā her ‘ārife
Ẓāhir olur bir ḳadeḥde ḥāṣıl-ı ṣad erba‘īn
Men ra’ā veche’l-ḥabībi ḳāle bi’l-ḳavli’l-Münīr
Āferīn ber-ṣun‘-ı pāk-i Ḫāliḳ-i cān-āferīn

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey nazlı sevgili, güzellik ülkesini zaptetmek için la'l dudağın Süleyman'ın mührü, dudağının çevresindeki ayva tüyü de o mühür taşının nakşı oldu.

2. Zamanın dönüşü gözümü toprakla doldurmadan, yani ben ölmeden, Âlemlerin Rabbi bana yüzünü bir kez gösterir mi? (Beyit Türkçedir.)

3. Senin ateşten iki la'l dudağının her biri aziz ömrün harmanına bir kor olup düştü; gönül bu iki ateşten nasıl suya kanar?

4. Ey zahid, meyhanelerin köşelerinde her ârife bir kadehte yüz erbainin, yani yüz kırk günlük çilenin hasılı görünür. (Beyit Türkçedir.)

5. Sevgilinin yüzünü gören, aydınlık bir sözle (ya da Münîr'in sözüyle) der ki: Canları yaratan Yaratıcının temiz sanatına aferin. (İlk mısra Arapça, ikinci mısra Farsçadır.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir neşirde Farsça gazeller arasında yüz otuz ikinci sıradadır (fg 132); beş beyitlik bir gazeldir. Vezin "fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün" kalıbıdır. Gazel redifsizdir ve Ersoy'un redif listesinde yer almaz. Kafiye "-īn" sesidir: nāzenīn, nigīn, ‘ālemīn, āteşīn, erba‘īn, āferīn. Ersoy bu gazeli kafiye-i müreddefe örnekleri arasında sayar. Şiir Vatikan (VT 93b) ve Viyana (VY 74b) nüshalarında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Ersoy aparatta yalnız 1, 3 ve 5. beyitlerin anlamını verir. Metne bakıldığında 2. ve 4. beyitlerin Türkçe olduğu açıkça görülür: "Gözümi devr-i zamāne ḫāk ile ṭoldurmadan / Göstere mi yüzüñi…" ve "…her ‘ārife / Ẓāhir olur bir ḳadeḥde…" mısraları Türkçe fiil ve eklerle kurulmuştur. Mahlas beytinin ilk mısraı ise Arapçadır. Böylece gazel Farsça, Türkçe ve Arapça beyitlerin sırayla geldiği karışık dilli bir şiir, yani bir mülemma‘ olur; bu tespit bizimdir. 2. ve 4. beyitlerin aktarımı da bize aittir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla bir saltanat imgesiyle açılır. Sevgilinin güzelliği bir ülkedir ve bu ülke mühürle zaptedilir. Dudak, kırmızı rengi ve küçüklüğüyle Süleyman'ın mührüne benzetilir; dudağın çevresindeki ayva tüyü ise o mühür taşına kazınmış yazıdır. Hz. Süleyman'ın mührüyle hükmettiği bilinen kıssaya yapılan bu telmih, güzelliği bir hükümranlık olarak gösterir.

İkinci beyit Türkçeye geçerek bir yakarışa döner. "Gözü toprakla dolmak" sözlük anlamıyla ölmek, mezara girmek demektir. Âşık, zamanın dönüşü onu öldürmeden önce sevgilinin yüzünü bir kez görmeyi Allah'tan diler. Üçüncü beyitte ateş ile su karşı karşıya getirilir: sevgilinin iki dudağı ateşten la'ldir ve ömrün harmanına kor olup düşmüştür; susuz gönlün bu ateşten suya kanmayı beklemesi bir tezat kurar. Harman ile kor arasındaki ilgi, ateşin kuru başağı bir anda yakışını düşündürür.

Dördüncü beyit zahide seslenen rind sesini taşır. "Erba‘īn" sözlük anlamıyla kırk günlük halvet, çile demektir. Zahidin yıllarca çektiği yüz çilenin hasılı, meyhane köşesindeki ârife tek bir kadehte görünür. Zahid ile ârif, çile ile kadeh arasındaki bu karşıtlık divan şiirinde sık görülen bir rind tavrıdır.

Mahlas beytinde "el-Münīr" kelimesi iki anlam taşır. Sözlük anlamıyla "aydınlatan, parlak" demektir, aynı zamanda şairin mahlasıdır. Ersoy mısraı "Münîr'in sözleriyle" diye anlar; kelime "el-ḳavl" (söz) ile sıfat tamlaması da kurduğu için "aydınlık sözle" okuması da mümkündür. Bu tevriye bizim tespitimizdir. Sevgilinin yüzünü görenin Yaratıcıya aferin demesiyle şiir, güzelliği yaratılışın bir sanatı olarak övmekle biter.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar