Özgün Metin

Vezin: mefā‘ilün fe‘ilātün mefā‘ilün fe‘ilün

Be-ḥaḳḳ-ı āteş-i ‘ışḳ-ı nigār u ḥālet-i ū
Demī be-şevḳ be-sūzed merā ḥarāret-i ū
Ġulām-ı bāde-fürūşem ki der-mey-āşāmī
Zi-muḥtesib ne-ḫorem ġam be-yümn-i himmet-i ū
Eger zi-ḫāk-i vücūdem es̱er ne-mī-māned
Ḫalel-peẕīr ne-bāşed zi-dil maḥabbet-i ū
Miyān be-ḫıdmet-i pīr-i muġān ez-ān bestem
Zi-tāc u taḫt merā bihterest ḫıdmet-i ū
Be-künc-i mey-gede cārūb-kārī’ī ki merāst
Be-cām-ı Cem ne-dehīm ü be-cāh u ḥaşmet-i ū
Çü tāb-ı nūr-ı Sühā maḥv şod vücūd-ı Münīr
Henūz rū ne-nümūd āftāb-ı ṭal‘at-ı ū

Günümüz Türkçesiyle

1. Resim gibi güzel sevgilinin aşk ateşi ve onun hâli hakkı için, onun harareti bir an iştiyakla beni yaksın.

2. Ben şarap satıcısının kuluyum; onun yüce himmetinin uğuruyla şarap içerken muhtesipten korku duymam. (Ersoy "şarap satıcısı" yerine "sâkî" der.)

3. Varlığımın toprağından hiçbir iz kalmasa bile, gönülden duyduğum onun sevgisinde bir eksilme olmaz.

4. Pîr-i mugânın hizmetine bunun için bel bağladım: onun hizmeti bana taçtan ve tahttan daha iyidir.

5. Meyhane köşesinde bana düşen süpürgecilik işini Cem'in kadehine, onun makamına ve haşmetine değişmeyiz.

6. Daha onun yüzünün güneşi görünmeden Münîr'in varlığı, Sühâ yıldızının ışığının parıltısı gibi silinip gitti. (Ersoy beyti, sevgili yüzünü gösterir göstermez Münîr'in yok olduğu biçiminde anlar.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış altı beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin yüz otuz altıncısıdır (fg 136). Vezin "mefâ‘ilün fe‘ilâtün mefâ‘ilün fe‘ilün" kalıbıdır. Redif "-i ū" (onun) ekidir; Ersoy'un redif listesinde bu gazel "-ı ū" redifiyle gösterilir. Kafiye "-et" hecesidir: ḥālet, ḥarāret, himmet, maḥabbet, ḫıdmet, ḥaşmet, ṭal‘at. Şiir Vatikan (VT 95a) ve Viyana (VY 75a) nüshalarında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Ersoy bu gazeli Hâfız-ı Şîrâzî'ye nazire olan on yedi Farsça gazel arasında sayar ve karşılığını Hâfız Divanı'nın 1290 (1873-74) İstanbul baskısında 192. sayfa olarak gösterir; TDV maddesi de on yedi Farsça gazelin Hâfız'a nazire olduğunu kaydeder. Ersoy hangi gazeli kastettiğini matlaıyla belirtmez. Aynı vezin ve redifle yazılmış Hâfız gazeli "Be-cān-ı pīr-i ḫarābāt u ḥaḳḳ-ı ṣoḥbet-i ū / Ki nīst der-ser-i men cüz hevā-yı ḫıdmet-i ū" (Meyhane pîrinin canı ve onun sohbetinin hakkı için, başımda onun hizmetinin sevdasından başka bir şey yoktur) matlaıyla başlar; eşleştirme bizim tespitimizdir. İki matla da "hakkı için" diye bir yeminle açılır. Hâfız'ın gazelinde geçen "himmet-i ū", "maḥabbet-i ū" ve "ḫıdmet-i ū" kafiyeleri Münîrî'de de vardır; Hâfız'ın "āteş-i maḥabbet" (sevgi ateşi) ifadesi de Münîrî'nin ilk ve üçüncü beyitlerine dağılmış görünür.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel bir yeminle başlar ve âşık, yanmayı bir dilek gibi ister. İkinci ve dördüncü beyitler Hâfız'ın da sevdiği rind dünyasını kurar. Muhtesip sözlük anlamıyla çarşıyı ve kamu ahlakını denetleyen görevlidir; içki içeni yakalayıp cezalandırmak da onun işidir. Âşık şarap satıcısının himmetine sığındığı için muhtesipten korkmaz. Pîr-i mugân, yani meyhanenin bilge sahibi için "bel bağlamak", sözlük anlamıyla kuşağı kuşanıp hizmete hazırlanmaktır; bu hizmet taçtan ve tahttan üstün tutulur.

Beşinci beyitte süpürgecilik ile Cem'in kadehi karşılaştırılır. Cem, İran efsanesindeki hükümdar Cemşid'dir ve divan şiirinde dünyayı gösteren kadehiyle anılır. Meyhane köşesini süpürmek, efsanevi bir hükümdarın kadehine, makamına ve haşmetine değişilmez. En aşağı iş ile en yüce saltanat arasındaki bu tezat, rindin değerler ölçüsünü tersine çevirir.

Mahlas beyti gökyüzüne yükselir. Sühâ sözlük anlamıyla Büyükayı takımyıldızında, çok sönük olduğu için görülmesi zor bir yıldızdır. Güneş doğunca yıldızlar görünmez olur; sevgilinin yüzü güneş, Münîr ise Sühâ'dır. Mahlasın anlamı "aydınlatan" olduğu hâlde şair kendini en sönük yıldıza benzetir; bu ince alçakgönüllülük bizim tespitimizdir. Aynı imge Münîrî'nin Türkçe gazellerinin dördüncüsünde de geçer: "Gün ṭoġsa nā-bedīd olur elbette pes sühā". Metindeki "henūz rū ne-nümūd" ifadesi kelimesi kelimesine "henüz yüz göstermedi" demektir; Ersoy ise anlamı "henüz göstermişti ki" diye verir. İki okuma arasındaki fark, yok oluşun güneş doğmadan önce mi, doğar doğmaz mı gerçekleştiğidir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar