Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün

Der-her ḥadīs̱-i ‘ışḳ-ı men ez-rūy-ı Pehlevī
Ey dil ḥikāyetest be-elfāẓ-ı Ma‘nevī
Ez-pertev-i ṭulū‘-ı ruḫet būd yek ḳabes
Īn rūşenī ki hest be-i‘cāz-ı Mūsevī
Ger mī-küşī merā be-küş ey dost mī-resed
Ber-gūş-ı cān zi-la‘l-i to enfās-ı ‘Īsevī
Ḫālī me-bād ez-ser-i mā ḫāk-i der-gehet
Īnest bendegān-ı to-rā tāc-ı Ḫüsrevī
Āḫir be-sūy-ı türbet-i men ger güẕer konī
Ez-ḫāk-i ḳabr-i men heme ẕikr-i to be’şnevī
Fāriġ me-şev zi-‘ışḳ-ı meh-i gül-ruḫ ey Münīr
Dānī ki īn ḳażiyye ‘amel būd uḫrevī
Be’gẕer zi-fikr-i ‘ālem ü z’endīşe-i cihān
Çün reh-zen-i to mī-şeved esbāb-ı dünyevī

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey gönül, bir Pehlevî (Acem) güzelinin yüzü yüzünden yaşadığım aşkın her olayı, Ma'nevî'nin (Mevlânâ'nın Mesnevî'sinin) sözleriyle anlatılmış bir hikâyedir. (Beyit iki türlü okunabilir; ayrıntısı yorumdadır.)

2. Musa'nın mucizesindeki bu aydınlık, senin yanağının doğuşunun ışığından düşmüş bir kordu.

3. Ey dost, beni öldürürsen öldür; senin la'l dudağından can kulağıma İsa'nın nefesleri erişiyor.

4. Senin kapının toprağı bizim başımızdan hiç boş kalmasın; senin kulların için Hüsrev tacı budur.

5. Sonunda türbemin yanından geçecek olursan, kabrimin toprağından hep senin anıldığını işitirsin.

6. Ey Münîr, gül yanaklı ay yüzlünün aşkından boş durma; bilirsin ki bu dava ahirete dönük bir iştir.

7. Âlemin düşüncesinden ve cihanın kaygısından geç; çünkü dünyaya ait sebepler senin yolunu keser.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış yedi beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin yüz kırk sekizincisidir (fg 148). Vezin "mef‘ûlü fâ‘ilâtü mefâ‘îlü fâ‘ilün" kalıbıdır. Gazel redifsizdir ve Ersoy'un redif listesinde yer almaz. Kafiye "-evī" sesidir: Pehlevī, Ma‘nevī, Mūsevī, ‘Īsevī, Ḫüsrevī, be'şnevī, uḫrevī, dünyevī. Kafiye kelimelerinin çoğu nisbet ekiyle kurulmuş sıfatlardır ve birer ad taşır: Pehlevî, Musa, İsa, Hüsrev. Mahlas 6. beyitte geçer, gazel bir beyit daha sürer. Şiir Vatikan (VT 97b) ve Viyana (VY 77b) nüshalarında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla gazelin en çok yoruma açık beytidir. "Rūy" kelimesi sözlük anlamıyla hem "yüz" hem de "yön, bakım" demektir; "Pehlevī" ise hem eski İran dili ve kahramanı hem de mecazen İranlı, Acem demektir. Ersoy beyti "bir Acem güzeli yüzünden yaşadığım aşkın her olayı Mesnevî'nin sözleriyle birer hikâye olur" diye anlar. Mısra "Pehlevî (Farsça) yönüyle aşkımın her sözü Ma'nevî'nin lafızlarıyla bir hikâyedir" diye de okunabilir; bu durumda şair kendi Farsça şiirini Mevlânâ'nın dili ile karşılaştırmış olur. "Ma‘nevī" Mevlânâ'nın Mesnevî-i Ma‘nevî adlı eserini hatırlatır. Ersoy girişinde Münîrî'nin, Mesnevî'nin Mevlânâ'ya özgü olması gibi sevgilinin güzellik devrinde gazelciliğin kendisine verildiğini söylediğini belirtir; bu beyitteki anış aynı ilgiyi gösterir. İkinci okuma ve bu bağlantı bizim çıkarımımızdır.

Sonraki üç beyit peygamber ve hükümdar telmihleriyle kurulur. "Ḳabes" kelimesi sözlük anlamıyla ateşten alınmış kor demektir ve Kur'an'daki Musa kıssasında, Musa'nın ailesine ateşten bir kor getirmek istediği yerde geçer (Tâhâ 20/10). Ersoy "i‘cāz-ı Mūsevī"yi Musa'nın elinin parlaması mucizesi olarak açıklar. Böylece Musa'nın gördüğü ateş de elindeki ışık da sevgilinin yanağından düşmüş bir kor olur. Üçüncü beyitte sevgilinin dudağı ölüleri dirilten İsa nefesine benzetilir; bu yüzden âşık ölümden korkmaz. Dördüncü beyitte sevgilinin kapısının toprağına konan baş, Sasani hükümdarlarının unvanı olan Hüsrev'in tacına denk tutulur. Toprak ile taç arasındaki tezat, âşığın kulluğunu bir hükümdarlık gibi gösterir.

Beşinci beyitte âşığın kabri bile sevgiliyi anar. Mahlas beyti ve son beyit gazeli öğüde çevirir. Aşk "uḫrevī", yani ahirete dönük bir davadır; dünyevî sebepler ise yolu kesen eşkıyadır. "Uḫrevī" ile "dünyevī" kafiyelerinin son iki beyitte karşı karşıya gelmesi bir tezat kurar ve gazelin bütün dünyevî adlarını, Pehlevî'yi ve Hüsrev'i, aşkın ahiret işi oluşunun karşısına yerleştirir. Bu tezat bizim tespitimizdir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar