Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün

Çihre-i zerd-i men ez-ḫūn-ı dilem şod cigerī
‘Aceb ez-ḥāl-i men-i ḫaste çirā bī-ḫaberī
Be-hevā-yı to çonīn raḳṣ-konān ber-ḫīzem
‘Āḳıbet ger zi-ser-i türbet-i men mī-güẕerī
Behr-i īs̱ār-ı reh-i ‘ışḳ-ı to ey mūnis-i cān
Ber-i her mūy-ı ten-i men şeved ey kāş serī
Be’gẕer ez-dāniş-i iksīr-i ġınā-baḫş-ı fenā
Güher-i ma‘rifet āmūz ki bā-hem be-berī
Yār nezdīk-i to bāşed ü to ġāfil ez-ū
Tā-be-key mī-şeved ey dil ‘aceb īn bī-baṣarī
Ġālib ānest ki şod ‘ömr-i raḳīb-i to tamām
Nāvek-i çend firistādem ez-āh-ı seḥerī
Ger be-ümmīd-i viṣāl-i to reved cān-ı Münīr
‘Arż-ı ḥāleş ne-koned z’ānk to ṣāḥib-naẓarī

Günümüz Türkçesiyle

1. Sararmış yüzüm gönlümün kanıyla ciğer gibi kıpkırmızı oldu; şaşılır, ben hastanın hâlinden neden habersizsin?

2. Sonunda mezarımın başından geçecek olursan, senin sevdanla öyle raks ederek kalkarım.

3. Ey can yoldaşı, keşke senin aşkının yoluna feda etmek için tenimin her kılının yanında bir baş olsaydı.

4. Zenginlik bağışlayan iksirin bilgisinden geç; yanında götürebileceğin marifet cevherini öğren. (Beyit iki türlü okunabilir; ayrıntısı yorumdadır.)

5. Ey gönül, sevgili sana yakın, sen ise ondan habersizsin; şaşılır, bu körlük ne zamana kadar sürecek?

6. Görünen o ki, seni gözeten rakibin ömrü tükendi; seher vaktinin ahından ona birkaç ok gönderdim.

7. Münîr'in canı sana kavuşma ümidiyle gitse de hâlini sana arz etmez; çünkü sen basiret sahibisin, bakınca anlarsın.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış yedi beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin yüz kırk dokuzuncusudur (fg 149). Vezin "fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilün" kalıbıdır. Redif "-ī" ekidir ve Ersoy'un redif listesinde de böyle gösterilir. Kafiye "-er" sesidir: cigerī, ḫaberī, güẕerī, serī, berī, baṣarī, seḥerī, naẓarī. Şiir Vatikan (VT 97b) ve Viyana (VY 78b) nüshalarında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matlada sarı ile kırmızı karşı karşıya gelir. Âşığın yüzü aşk acısından sararmıştır, ama gönlünden gelen kan bu sarı yüzü "cigerī", yani ciğer renginde, koyu kırmızı yapmıştır. Divan şiirinde ciğerin kana boyanması derin bir acının işaretidir. Âşık bütün bu görünür izlere rağmen sevgilinin onun hâlinden habersiz oluşuna şaşar.

İkinci beyitte âşığın mezarı anılır; bir önceki gazelde (fg 148) de âşığın türbesinin yanından geçen sevgili düşünülmüştü. Burada âşık, sevgili mezarının başından geçerse onun sevdasıyla raks ederek kalkacağını söyler. Ölümün bile aşkı durduramaması, sevgilinin ölüleri dirilten bir güce sahip olduğu düşüncesine bağlanır. Üçüncü beyitte "ser" (baş) ile "mūy" (kıl) arasında bir tenasüp vardır: âşık, tenindeki kılların sayısınca başı olsun ister ki hepsini sevgilinin yoluna feda edebilsin.

Dördüncü beyit bir öğüttür ve iki türlü okunabilir. "İksīr" sözlük anlamıyla eski kimyacıların değersiz madeni altına çevirdiğine inandıkları maddedir. Ersoy "iksīr-i ġınā-baḫş-ı fenā" tamlamasını "bu fani dünyada zenginlik bahşeden iksir" diye anlar; bu okuyuşla öğüt, dünya malı peşinde koşmayı bırakıp öte dünyaya götürülecek bilgiyi aramaktır. "Fenā" kelimesi tasavvufta kişinin kendi varlığından geçmesi anlamına da geldiği için tamlama "fenâ zenginliğini bağışlayan iksir" diye de anlaşılabilir; bu ikinci okuma bizim çıkarımımızdır. Her iki okumada da "marifet cevheri" kalıcı olandır.

Beşinci beyitte gönül uyarılır: sevgili yakındadır, ama gönül onu göremez. "Bī-baṣarī" (körlük, basiretsizlik) kelimesi, mahlas beytindeki "ṣāḥib-naẓar" (görüş sahibi) ile karşı karşıya gelir: gönül sevgiliyi görmez, sevgili ise âşığın hâlini söylemeye gerek kalmadan görür. Bu tezat bizim tespitimizdir. Altıncı beyitte seher vaktinin ahı ok olur ve rakibin ömrünü bitirir. Ersoy "raḳīb"i sevgiliyi kollayıp gözeten bakıcı diye açıklar. Mahlas beytinde âşık, canı çıksa bile hâlini arz etmeyecektir; sevgili zaten her şeyi bilmektedir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar