Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün

Dāmen-i çeşm-i men ez-ḫūn-ı ciger pür-güherest
Her çi dārem men-i dil-ḫaste heme der-naẓarest
Leẕẕet-i bāde-i vaṣl-ı to ki şod āb-ı ḥayāt
Mest-i ‘ışḳ-ı to çi dāned ki zi-ḫod bī-ḫaberest
Bī-to dil der-ṭaraf-ı seyr-i gülistān ne-keşed
Būy-ı gül bī-gül-i rūy-ı to merā derd-i serest
Lāle ne ānk be-rūyed heme der ṭarf-ı çemen
Behr-i ruḫsār-ı gület rīḫte ḫūn-ı cigerest
Dīden-i ṭal‘at-ı mihr-i ruḫet ey bedr-i Münīr
Es̱er-i nāle-i şeb-gīr ü zi-āh-ı seḥerest

Günümüz Türkçesiyle

1. Gözümün eteği ciğerimin kanından mücevherle doludur; ben gönlü yaralının nesi varsa hepsi göz önündedir. (Kanlı gözyaşı damlaları mücevhere benzetilir. "Der-naẓar" sözlük anlamıyla "göz önünde, görünürde" demektir; âşığın bütün varlığı gözünden akan bu kanlı yaşlardır ve herkesin önündedir.)

2. Sana kavuşma şarabının lezzeti âb-ı hayat oldu; senin aşkınla sarhoş olan, kendinden bile habersizken onu nereden bilsin. (Ersoy da beyti, aşkla mest olanın kendinden habersiz olduğu için o lezzeti bilemeyeceği biçiminde anlar.)

3. Sensiz gönül gül bahçesini gezmeye meyletmez; senin gül yüzün olmadıkça gül kokusu bana baş ağrısıdır. ("Derd-i ser" sözlük anlamıyla baş ağrısı, aynı zamanda sıkıntı ve dert demektir.)

4. Çimenin her yanında biten şey lale değildir; senin gül yanağın için dökülmüş ciğer kanıdır. (Lalelerin kırmızılığı âşıkların döktüğü kana bağlanır.)

5. Ey Münîr'in dolunayı, yüzünün güneşinin parlaklığını görmek, gece boyunca edilen inlemenin ve seher vaktinin ahının eseridir. ("Münīr" sözlük anlamıyla "parlak, nurlu" demektir; hitap "ey parlak dolunay" diye de okunabilir. Ersoy hitabı "ey parlaklıkta güneş gibi olan sevgili" diye karşılar ve beyti ters yönde açar: yüzün parlaklığını görmek gece inlemelerine ve seher ahlarına sebep olur. Mısraın sözüne göre ise görmek, bu inleme ve ahların sonucudur.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin on beşincisidir (fg 15). Vezin "fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilün" kalıbıdır. Ersoy'un redif listesinde gazel "est" redifliler arasında yer alır. Kafiye "-er" sesidir: güher, naẓar, ḫaber, ser, ciger, seḥer. Şiir Vatikan (VT 65a) ve Viyana (VY 48a) nüshalarında bulunur. Mahlas beşinci beyitte bir hitabın içine yerleştirilmiştir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin ağırlık merkezi ciğer kanıdır. Birinci beyitte bu kan gözyaşıyla birlikte akar ve gözün eteğini mücevherle doldurur; dördüncü beyitte ise çimendeki lalelerin kendisi olur. İki beyit arasında bir yankı vardır: âşığın kanı önce mücevher gibi değerli bir şeye, sonra çiçeğe dönüşür. Dördüncü beyitte lalenin kırmızı rengine şairane bir sebep gösterilir; bu, hüsn-i talil sanatıdır.

Üçüncü beyit gül ile sevgilinin yüzü arasında kurulmuş bir karşılaştırmadır. Gül yüzü olmayan bir bahçede gül kokusu teselli vermez, başa ağrı verir. "Gül" kelimesinin aynı mısrada hem çiçek hem sevgilinin yüzü için kullanılması, gerçek gül ile benzetilen gül arasında bir tercih yapıldığını gösterir. İkinci beyitte vuslat şarabı âb-ı hayata benzetilir ve aşkla sarhoş olanın kendinden habersizliği, o lezzeti tadamamasının sebebi sayılır.

Mahlas beytinde "bedr-i Münīr" sözü tevriyelidir. Münîr hem şairin mahlası hem "parlak" anlamında bir sıfattır; böylece hitap "ey Münîr'in dolunayı" ve "ey parlak dolunay" diye iki türlü anlaşılır. Ersoy sıfat okumasını tercih eder. Dolunay, güneş, gece ve seher kelimeleri beyitte bir tenasüp oluşturur; gecenin inlemeleri ile seherin ahı, sevgilinin yüzünün görülmesine bağlanır. "Nāle-i şeb-gīr", gece boyu süren inleme, ile "āh-ı seḥer", seher ahı, âşığın geceyi uykusuz geçirdiğini anlatan bilinen sözlerdir; seher vakti duaların kabul edildiği vakit olarak da anılır. Mısraın sözüne göre beyit, sevgilinin yüzünü görmeyi gece boyu edilen niyazın karşılığı olarak sunar; Ersoy'un okumasında ise görmek bu niyazın sebebidir. Birinci beyitteki "der-naẓar" sözü de iki yönlüdür: âşığın bütün varlığı hem kendi gözündedir hem de herkesin gözü önünde açığa çıkmıştır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar