Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün

Ān ki ġulām-ı kemter-i pīr-i muġān-ı māst
Sulṭān-ı her dü ‘ālem ü şāh-ı cihān-ı māst
Gerçi faḳīr ü ḫᵛār u gedāyīm ü bī-nevā
Her şeb ḫayāl-i dil-ber-i mā mīhmān-ı māst
Endīşe-i cihān-ı müzaḫraf kocā konīm
Cān hem be-rāh-ı ‘ışḳ-ı to bār-ı girān-ı māst
Dil der-ḫayāl-i ān dehen ü zülf ü ‘ārıżest
Fikr ü ḫayāl-i çeşm-i to der-ḳaṣd-ı cān-ı māst
Şod gūşvār-ı īn ṣadef-i pür-żiyā Münīr
Her gevherī ki ez-süḫan-ı dür-feşān-ı māst

Günümüz Türkçesiyle

1. Bizim pîr-i mugânımızın en aşağı kölesi olan kimse, iki dünyanın sultanı ve bizim cihanımızın padişahıdır. ("Pīr-i muġān" sözlük anlamıyla Mecûsîlerin, ateşperestlerin piri demektir; divan şiirinde meyhanenin sahibi ve rindlerin yol göstericisi olarak anılır. Ersoy "sakinin kemter bir hizmetkârı" diye karşılar.)

2. Fakir, hor görülen, dilenci ve çaresiz olsak da sevgilimizin hayali her gece bizim misafirimizdir.

3. Yaldızlı dünyanın kaygısını ne diye çekelim; senin aşkının yolunda can bile bizim için ağır bir yüktür. ("Müzaḫraf" sözlük anlamıyla yaldızlı, süslü, dışı parlak içi boş demektir.)

4. Gönül o ağzın, zülfün ve yanağın hayalindedir; senin gözünün düşüncesi ve hayali ise canımıza kast etmektedir.

5. Ey Münîr, bizim inci saçan sözümüzden doğan her mücevher, bu ışıl ışıl sedefin küpesi oldu. (Ersoy "bu parlak sedef"i sevgilinin kulağı olarak açar. Sedef kulağın biçimine, şairin sözleri de inciye benzetilir; inci sedefin içinde oluşur, şairin sözü de sevgilinin kulağına küpe olur.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin yirmi birincisidir (fg 21). Vezin "mef‘ûlü fâ‘ilâtü mefâ‘îlü fâ‘ilün" kalıbıdır. Redif "māst" sözüdür; Ersoy'un redif listesinde bu gazel bir önceki gazelle birlikte "māst" redifli olarak gösterilir. İki gazel aynı vezinde ve aynı redifle yazılmıştır ve neşirde art arda gelir. Kafiye "-ān" sesidir: muġān, cihān, mīhmān, girān, cān, dür-feşān. Her beytin "māst" redifiyle bitmesi, gazelin bütününe birinci çoğul şahsın, yani ortak bir rindler topluluğunun sesini verir. Şiir Vatikan (VT 66b) ve Viyana (VY 49b) nüshalarında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel rindane bir tersine çevirmeyle açılır. Meyhane pirinin en aşağı kölesi, iki dünyanın sultanı sayılır. Kölelik ile sultanlık arasındaki tezat, dünyanın değer ölçülerini meyhane çevresinin ölçüleriyle değiştirir. Birinci beyitteki "sulṭān", "şāh" ve "ġulām" ile ikinci beyitteki "faḳīr", "gedā" ve "bī-nevā" kelimeleri iki ayrı toplumsal kat çizer; gazel bu iki katın yerini aşk ve rindlik ölçüsüyle değiştirir. İkinci beyit aynı tezadı yoksulluk üzerinden sürdürür: âşık fakir, dilenci ve çaresizdir, ama her gece sevgilinin hayalini misafir eder. Yoksul âşığın her gece bir misafir ağırlaması beyte ince bir nükte katar.

Üçüncü beyitte dünyanın yaldızlı ve aldatıcı olduğu söylenir; aşk yolunda can bile ağır bir yük sayıldığına göre dünyanın kaygısına yer kalmaz. Dördüncü beyitte gönül sevgilinin ağzını, zülfünü ve yanağını düşünür, sevgilinin gözü ise âşığın canına kast eder. Gönlün sevgiliyi düşünmesi ile gözün âşığı öldürmeyi düşünmesi arasında bir karşılıklılık kurulur.

Mahlas beyti şairin kendi sözü hakkındadır. Ersoy, Münîrî'nin kendi şiirini değerlendirirken "dür-efşân", yani inci saçan sıfatını kullandığını söyler ve bu beyti örnek verir. Beyitte söz inci ve mücevher, sevgilinin kulağı sedef, şiirin kendisi de küpedir. Gevher, sedef, dür ve gūşvār, yani küpe, kelimeleri bir tenasüp kurar. Şairin sözünün sevgilinin kulağına küpe olması, o sözün dinlendiği ve değer gördüğü anlamına gelir. "Kulağına küpe olmak" Türkçede de bir öğüdü unutmamak anlamında kullanılan bir deyimdir; beyitteki hayal bu deyimle de birlikte düşünülebilir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar