Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün

Ber-levḥ-i dil ki mühr-i ḫat-ı to raḳam keşīd
Ḫaṭṭ-ı diger ki hest der-īncā ḳalem keşīd
Kūy-ı to-rā resem ki merā kes be-vāḳı‘a
İmşeb be-seyr-i gül-şen-i bāġ-ı İrem keşīd
Şod şöhre-i cihān be-ḫarābī ki tā-ġamet
Leşker be-mülk-i dil ki be-ṭabl u ‘alem keşīd
Key mī-şeved be-dest-i ṣabā nüsḫa-i dürüst
Ez-sebze-i ḫaṭ-ı to gül-i ter ki nem keşīd
Ḳassām-ı Lem-yezel be-dem-i ḳısmet ey Münīr
Dāġ-ı ġulāmīyeş be-cebīn-i dilem keşīd

Günümüz Türkçesiyle

1. Senin ayva tüyünün mührü gönül levhasına yazısını çizdiği için, orada bulunan başka her yazının üstüne kalem çekildi. ("Ḫaṭ" divan şiirinde sevgilinin yüzündeki ayva tüyü, "ḫaṭṭ" ise yazıdır; "ḳalem keşīden" sözlük anlamıyla bir yazının üstünü çizip iptal etmektir.)

2. Senin mahallene ulaşacağım; çünkü bu gece rüyada biri beni İrem bağının gül bahçesini seyre götürdü. ("Vāḳı‘a" sözlük anlamıyla rüya, düş demektir; İrem, cennete benzetilen efsanevî bir bahçedir. Ersoy da rüyayı sevgilinin bulunduğu yere ulaşmanın işareti diye anlar.)

3. Senin gamın davulla ve sancakla gönül ülkesine ordu çektiğinden beri, (gönül) yıkıntılığıyla dünyaca meşhur oldu. (Beyit iki türlü okunabilir: dünyaca meşhur olan harap edilen gönül ülkesi olabilir ya da Ersoy'un anladığı gibi harap ediciliğiyle ün salan gam ordusudur.)

4. Senin ayva tüyünün yeşilliğinden nem kapan taze gül, saba yelinin eline ne zaman doğru bir nüsha olarak geçer. (Beyit kapalıdır. Ersoy taze gülü sevgilinin yanağı diye anlar ve "Ne zaman tan yelinin eline doğru dürüst bir nüsha geçecek" diye açıklar; saba yelinin yanağın doğru bir örneğini bulamayacağı kastedilmiş görünür.)

5. Ey Münîr, ezelî kısmet dağıtıcısı, kısmetlerin verildiği anda gönlümün alnına onun kulluğunun damgasını vurdu. ("Ḳassām-ı Lem-yezel" sözlük anlamıyla sonu olmayan, ezelî paylaştırıcı, yani Allah'tır; "dāġ-ı ġulāmī" kölelere vurulan damgadır.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin kırk ikincisidir (fg 42). Vezin "mef‘ûlü fâ‘ilâtü mefâ‘îlü fâ‘ilün" kalıbıdır. Redif "keşīd" fiilidir; Ersoy'un redif listesinde bu redifle iki gazel gösterilir, fg 42 ve fg 47. Kafiye "-em" sesidir: raḳam, ḳalem, İrem, ‘alem, nem, dilem. Şiir Vatikan (VT 71a) ve Viyana (VY 55a) nüshalarında bulunur. Ersoy'un aparatında bu gazel için nüsha farkı kaydedilmemiştir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin en dikkat çekici yanı redifin her beyitte başka bir anlamla kullanılmasıdır. Farsça "keşīden" fiili çekmek demektir ama kurduğu deyime göre anlam değiştirir: matlada "raḳam keşīd" yazı çizdi, "ḳalem keşīd" üstünü çizdi; ikinci beyitte birini seyre götürmek, üçüncüde ordu çekmek, dördüncüde nem çekmek, beşincide damga vurmak anlamına gelir. Tek bir fiilin altı ayrı kullanımı, Münîrî'nin kelime oyunlarına düşkünlüğünün açık bir örneğidir.

Matla yazı hayaliyle kurulur. Gönül bir levhadır; sevgilinin ayva tüyü ona mührünü basıp yazısını yazınca öteki bütün yazılar iptal edilmiştir. "Ḫaṭ" (ayva tüyü) ile "ḫaṭṭ" (yazı) aynı beyitte yan yana gelir ve cinas oluşturur; levha, mühür, rakam, yazı ve kalem kelimeleri de tenasüp kurar. Gönül levhası hayali, gönlün yalnız sevgilinin yazısına ayrılmış bir sayfa olarak düşünülmesine dayanır. Bu yazı hayali dördüncü beyitte "nüsha" kelimesiyle yeniden belirir. İkinci beyitte rüya, divan şiirinde sık görüldüğü gibi, gelecekteki bir kavuşmanın habercisidir. Beyit bir rüyayı müjde sayar: İrem bağının gül bahçesini rüyada görmek, sevgilinin mahallesine kavuşmanın işaretidir. Üçüncü beyit savaş dilini kullanır. Gam, davul ve sancakla gönül ülkesine sefer açmış, ülke harap olmuştur. Ordu, davul, sancak ve ülke kelimeleri bir tenasüp kurar; gönlün bir ülke olarak düşünülmesi divan şiirinde yaygındır.

Mahlas beyti matladaki mühür hayalini damgayla tamamlar. Ezelde kısmetler dağıtılırken gönlün alnına sevgilinin kulluğunun damgası vurulmuştur. Âşıklığın ezelî bir kader olarak gösterilmesi divan şiirinde sık görülür; burada kölelere vurulan damga hayaliyle somutlaştırılır. Gönlün bir levhaya, bir ülkeye ve damgalı bir köleye benzetildiği gazel, aşkın gönül üzerindeki hâkimiyetini farklı hayallerle anlatır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar