Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Gerçi mī-gūyend la‘let rīḫt ḫūnem-rā ṣarīḥ
Bāverem ne’bved ki iḥyā mī-şeved kār-ı Mesīḥ
Ber-cerāḥathā-yı dil la‘l-i to ger rīzed nemek
Ġam ne-mī-bāşed kebāb ez-milḥ mī-gerded melīḥ
Bī-ḳarārī-i men ey dil ġālib ez-āh-ı menest
Cünbiş-i ḫāşāk ne’bved ger ne-şod taḥrīk-i rīḥ
Her süḫan ke’z muṣḥaf-ı mihr-i cemālet gofteem
Her yekī z’ū cāmi‘-i ma‘nī şod ü ḳavl-i ṣaḥīḥ
Der-ġazel goften Münīr er sāḥirī āmūḫtī
‘Ayb ne’bved ‘ilm-i her fen z’ān ki cehl āmed ḳabīḥ

Günümüz Türkçesiyle

1. Senin lal dudağının kanımı açıkça döktüğünü söyleseler de buna inanmam; çünkü dudağın (ölüyü) diriltir ve diriltmek Mesih'in işidir. (Divan şiirinde sevgilinin dudağı, ölüleri dirilten Hz. İsa'nın nefesine benzetilir. Ersoy da beyti "ölüleri diriltmek Hz. İsa'nın işidir" diye açıklar.)

2. Senin lal dudağın gönlün yaralarına tuz serperse gam çekmem; kebap tuzla lezzetli olur. ("Nemek" ve "milḥ" sözlük anlamıyla tuz, "melīḥ" hem tuzlu, lezzetli hem de güzel, sevimli demektir. Yanmış ciğer divan şiirinde kebaba benzetilir.)

3. Ey gönül, benim karar tutamayışım galiba âhımdandır; rüzgâr harekete getirmezse çerçöp kımıldamaz.

4. Senin cemalinin sevgisinin mushafından söylediğim her söz, anlamları kendinde toplayan ve doğru bir söz oldu. ("Muṣḥaf" sözlük anlamıyla Kur'an nüshası, kitaptır. "Mihr" hem sevgi hem güneş demektir; Ersoy bu kelimeyi "güneş gibi parlak yüzünün mushafı" diye güneş anlamıyla alır. "Ḳavl-i ṣaḥīḥ" sözlük anlamıyla doğru, sağlam söz demektir.)

5. Ey Münîr, gazel söylemekte sihirbazlık öğrendiysen bu ayıp değildir; her fennin bilgisi gerekir, çünkü cahillik çirkindir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin kırk birincisidir (fg 41). Vezin "fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün" kalıbıdır. Gazel redifsizdir. Kafiye "-īḥ" sesidir ve kafiye kelimelerinin hepsi Arapçadır: ṣarīḥ, Mesīḥ, melīḥ, rīḥ, ṣaḥīḥ, ḳabīḥ. Ersoy'un aparatına göre şiir yalnız Viyana nüshasında (VY 55a) bulunur; Vatikan ve İstanbul nüshalarında yoktur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla bir inkârla açılır. Herkes sevgilinin dudağının âşığın kanını döktüğünü söyler, ama âşık buna inanmaz; çünkü o dudak Mesih gibi diriltir. Sevgilinin dudağının ölü dirilten İsa nefesine benzetilmesi divan şiirinin en yaygın mazmunlarındandır; burada bu mazmun bir delil gibi kullanılır ve öldürmekle diriltmek arasında bir tezat kurulur. İkinci beyit tuz hayali üzerine kurulur. Dudak yaraya tuz serpse bile âşık üzülmez, çünkü kebap tuzla lezzet kazanır. "Milḥ" (tuz) ve "melīḥ" (tuzlu, güzel) aynı kökten gelir; "melīḥ" kelimesinin hem lezzetli hem güzel anlamı, sevgilinin acı sözlerinin de güzel olduğunu düşündürür.

Üçüncü beyit bir atasözü havası taşır. Rüzgâr esmezse çerçöp kımıldamaz; âşığın huzursuzluğu da kendi âhının rüzgârındandır. Genel bir doğruyu örnek olarak beyte koymak irsal-i mesel sanatıdır. Âh ile rüzgâr arasındaki ilgi, iç çekişin bir yel gibi düşünülmesine dayanır.

Son iki beyit şiir üzerinedir ve Ersoy girişte ikisini de şairin kendi şiiri hakkındaki görüşlerine örnek verir. Dördüncü beyitte şair, sevgilinin güzelliğine duyduğu sevginin "mushafından" söz söylediğini anlatır; her sözü anlamları kendinde toplar ve sahihtir. Mushaf, sahih ve "câmi‘" kelimeleri din ilimlerinin dilinden gelir ve bir tenasüp oluşturur. Ersoy'a göre şair burada sözlerinin her birinin çeşitli anlamları bir araya getirdiğini ve sahih olduğunu düşünmektedir. Mahlas beytinde ise şair gazel söylemedeki ustalığını sihirbazlığa benzetir ve bunu ilimle temellendirir: her fennin bilgisi gerekir, cahillik çirkindir. Ersoy bu beyti şairin her fende ilmi gerekli saymasına örnek verir ve Münîrî'nin, Fuzûlî'den çok önce, sağlam şiirin ilme dayanması gerektiğini söylediğini belirtir. Sihir ile ilim, cehalet ile çirkinlik arasındaki karşılıklar beyte öğretici bir ton verir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar